ટ્રેન-મુસાફર અસર

જે માણસનું નામ તમે નથી જાણતા, તેની સામે તમે મન ખોલી નાખો છો. જે વ્યક્તિને કાલે સવારે ફરી ક્યારેય મળવાનું નથી, તેને તમે તમારા સૌથી અંગત રહસ્યો કહી દો છો. આ એક જાણીતો મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રભાવ છે. અંગ્રેજીમાં તેને 'સ્ટ્રેન્જર-ઓન-અ-ટ્રેન ઈફેક્ટ' કહે છે. પોતાના પરિવાર કે પાડોશી સામે જે વાત બોલતાં જીભ સુકાય, તે જ વાત ચાલતી ગાડીમાં અજાણ્યા સહપ્રવાસી સામે પાણીની જેમ વહી નીકળે છે.

આ અસર પાછળ કોઈ જાદુ નથી, સાદો હિસાબ છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાની ઝિક રુબિને ૧૯૭૦ના દાયકામાં આ માનસિકતા પર વિગતવાર નોંધ મૂકી હતી. જાણીતા લોકો સામે બોલવામાં મોટો જોખમ હોય છે. તેઓ તમારું મૂલ્યાંકન કરશે, જૂની વાતો યાદ રાખશે અને જરૂર પડ્યે સામાજિક સંબંધોમાં તેનો ઉપયોગ કરશે. અજાણ્યો માણસ સાંભળે છે, પણ એની પાસે તમારી કોઈ સત્તા નથી. એ તમારા ભૂતકાળને જાણતો નથી અને ભવિષ્યમાં તમારા નિર્ણયોને બદલી શકતો નથી. મુસાફરી પૂરી થાય એટલે એ પાત્ર હંમેશ માટે ગાયબ થઈ જાય છે.

આપણે બધા મુખોટા પહેરીને જીવીએ છીએ. ઘર, ઓફિસ કે સમાજમાં એ મહોરું ઉતારવું જોખમી છે. અજાણ્યો વ્યક્તિ એક સુરક્ષિત દીવાલ બની જાય છે, જ્યાં તમે તમારા પશ્ચાત્તાપ કે ડર ફેંકી શકો છો. ત્યાં કોઈ ન્યાય તોળવાની અદાલત નથી હોતી. માત્ર એક ક્ષણિક સ્વીકાર હોય છે, જે આપણને હળવા કરી મૂકે છે.

ધારો કે અંબાજી કે ડાકોરની પૂનમે દર્શન કરવા માટે લાંબી લાઈન લાગી છે. પગપાળા સંઘમાં કે મંદિરના ધર્મશાળાના ઓટલે બે અજાણ્યા ભક્તો ભેગા થાય છે. અમદાવાદના ભરતભાઈ સામે બેઠેલા સુરતના કાંતિભાઈને દસ મિનિટમાં કહી દે છે કે તેમના દીકરા સાથે બોલવાના સંબંધ નથી, અને ધંધામાં મોટો દગો થયો છે. જે વાત ભરતભાઈએ પોળના સગાંવહાલાંથી વર્ષો સુધી છુપાવી રાખી હતી, તે વાત દર્શનની કતારમાં અજાણ્યા માણસ સામે બેધડક વહેતી થઈ જાય છે. પૂજા પૂરી થશે, બંને પોતપોતાને ઘેર જશે, પણ મનનો ભાર હળવો થઈ ગયો હશે.

જેની સાથે ભવિષ્ય નથી હોતું, તેની સામે સત્ય બોલવું સૌથી સસ્તું પડે છે.