સામાજિક પરિવર્તનનું માળખું

સમાજ ક્યારેય કોઈ એક ભાષણ કે ક્રાંતિથી રાતોરાત બદલાતો નથી. કોઈ મોટો આદેશ છૂટે એટલે લાખો લોકો પોતાની પેઢીઓની આદતો છોડી દેતા નથી. સામાજિક પરિવર્તન હંમેશાં ચોક્કસ સ્તરોમાંથી પસાર થાય છે: પહેલાં ટેકનોલોજી કે આર્થિક મજબૂરી આવે, પછી કાયદા અને નિયમો બદલાય, અને છેલ્લે લોકોની માનસિકતા બદલાય. મોટાભાગના સુધારકો છેલ્લેથી શરૂ કરવાની ભૂલ કરે છે. તેઓ માનસિકતા બદલવા નીકળે છે અને નિષ્ફળ જાય છે. વ્યવસ્થા બદલવી હોય તો પહેલાં જમીનની વાસ્તવિકતા અને સ્વાર્થનું માળખું બદલવું પડે.

આ સંજ્ઞા કોઈ એક વિચારકની અંગત મિલકત નથી. સમાજશાસ્ત્ર અને જાહેર વહીવટના અભ્યાસોમાં આવાં માળખાં દાયકાઓથી ચર્ચાતાં રહ્યાં છે. કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકે આ લેબલ પ્રસિદ્ધ કર્યું નથી, પણ વિચાર નક્કર છે. સાચો બદલાવ હંમેશાં ત્રણ કડીઓમાં વહે છે. પ્રથમ કડી સુવિધા કે આર્થિક લાભ છે. બીજી કડી સામાજિક સ્વીકૃતિ છે. અને ત્રીજી કડી દબાણ વિનાનું સહજ વર્તન છે. જ્યાં સુધી વ્યવસ્થામાં આ ત્રણેય તબક્કા સરખા ન ગોઠવાય, ત્યાં સુધી સરકારી યોજનાઓ માત્ર કાગળ પર રહે છે.

તમે લોકોને નીતિમત્તાના પાઠ ભણાવીને બદલી શકતા નથી, પણ જો આર્થિક ગણતરી બદલી નાખો તો આખો સમાજ વળી જાય છે. જ્યાં સુધી જૂની પદ્ધતિ ચાલુ રાખવામાં નુકસાન ન દેખાય, ત્યાં સુધી કોઈ નવું અપનાવતું નથી. સુધારો ક્યારેય ઉપદેશથી નથી આવતો, સુધારો સિસ્ટમની જરૂરિયાતમાંથી પેદા થાય છે. આ નિયમ ન સમજનારા નેતાઓ અને આંદોલનકારીઓ આખી જિંદગી પથ્થર પર પાણી રેડતા રહે છે.

સુરતનું કાપડ બજાર અને હીરા ઉદ્યોગ આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. વર્ષો સુધી ત્યાં પેઢીઓ કાચી ચબરખીઓ, અંગત વિશ્વાસ અને રોકડિયા વ્યવહારો પર ચાલતી હતી. કોઈ સંત કે સરકારી અફસર તેમને આધુનિકતા શીખવી શક્યા નહોતા. પણ જેવી જીએસટીની સિસ્ટમ આવી અને કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ બિલિંગ અનિવાર્ય બન્યું, વેપારીઓએ રાતોરાત પોતાના ચોપડા બદલી નાખ્યા. શરૂઆતમાં વિરોધ થયો, હડતાળો પડી, પણ જ્યારે દેખાયું કે નવો રસ્તો અપનાવ્યા વિના ધંધો જ નહીં બચે, ત્યારે સદીઓ જૂની આદત એક-બે વર્ષમાં ખરી પડી. પેઢીના મુનીમજી ગયા અને કમ્પ્યુટર ઓપરેટર આવી ગયા. સમાજ બદલાઈ ગયો, કારણ કે માળખું બદલાઈ ચૂક્યું હતું.

ઉપદેશ આપવાથી માણસ માત્ર સંમતિમાં માથું ધુણાવે છે, વ્યવહાર તો ત્યારે જ બદલે છે જ્યારે જૂની રીતમાં નુકસાન દેખાય.