સોશિયલ સ્વાર્મ્સ

મધમાખીઓનું આખું ઝૂંડ એક સેકન્ડમાં દિશા બદલે છે. કોઈ નેતા નથી હોતો, કોઈ આગળથી બૂમ પાડીને ઓર્ડર નથી આપતો. ટેક્નોલોજીએ માણસોને પણ આવા જ ઝૂંડ બનાવી દીધા છે. આ વિચારને 'સોશિયલ સ્વાર્મ્સ' કહે છે. સ્ટુઅર્ટ પ્રાઈસ અને ખાસ કરીને હોવર્ડ રાઈનગોલ્ડે બે હજાર બેની આસપાસ આ ઘટનાને દુનિયા સામે મૂકી. ડિજિટલ નેટવર્ક અને મોબાઈલ ફોનના કારણે અજાણ્યા લોકોની આખી ભીડ પળવારમાં એકઠી થાય છે, એક દિશામાં ત્રાટકે છે અને કામ પૂરું થતાં જ વિખેરાઈ જાય છે.

આ કોઈ જૂની પરંપરાગત સભા કે સંસ્થા નથી જ્યાં પ્રમુખ હોય અને મિનિટ્સ લખાતી હોય. અહીં સંગઠન અદ્રશ્ય છે. સ્માર્ટફોન અને મેસેજિંગ એપ્સ દ્વારા હજારો મગજ એક સાથે જોડાય છે. માહિતી વીજળીની ઝડપે વહે છે. પરિણામે નિર્ણયો વાટાઘાટો વગર, આપોઆપ લેવાઈ જાય છે. આ સામૂહિક બુદ્ધિ પણ બની શકે અને બેકાબૂ ઉત્પાત પણ. તાકાત એ વાતમાં છે કે કોઈ કેન્દ્રીય નિયંત્રણ વગર પણ વિશાળ જનમેદની સેકન્ડોમાં હલચલ મચાવી શકે છે.

આનું જીવંત દ્રશ્ય વિદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓમાં વારંવાર જોવા મળે છે. ન્યૂ જર્સી કે લંડનના વેમ્બલીમાં કોઈ ઈન્ડિયન ગ્રોસરી સ્ટોરમાં હાફૂસ કેરીનું નવું બોક્સ ઊતરે કે તરત જ એક વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં તસવીર પડે છે. દસ મિનિટમાં આ મેસેજ પચાસ ગ્રૂપમાં ફરી વળે છે. અડધા કલાકમાં આખું ટોળું એ દુકાન બહાર પહોંચી જાય છે. કોઈએ જાહેરખબર નથી આપી, કોઈ મીટિંગ નથી થઈ. ડિજિટલ સિગ્નલે એક આખું 'સ્વાર્મ' પેદા કર્યું અને બે કલાકમાં આખો સ્ટોક સાફ થઈ ગયો.

આ માત્ર ખરીદી પૂરતું સીમિત નથી. અમેરિકા કે કેનેડામાં કોઈ યુનિવર્સિટીના નિયમ સામે અવાજ ઉઠાવવો હોય કે કોઈ મંદિરના ઉત્સવમાં ભીડ એકઠી કરવી હોય, આ ટોળાં રાતોરાત ઊભાં થઈ જાય છે. સ્વાર્મ્સની તાકાત વિરાટ છે, પણ એની ખામી પણ એ જ છે. તે જેટલી ઝડપથી ભેગું થાય છે તેટલી જ ઝડપથી ઓગળી પણ જાય છે. જ્યાં સુધી સ્ક્રીન પર નવો મેસેજ ફ્લેશ ન થાય, ત્યાં સુધી કોઈને ખબર નથી હોતી કે આગળનું પગલું કયું હશે.

મોબાઈલ સ્ક્રીન હવે માણસને વિચારવાનો સમય નથી આપતી, માત્ર બીજાની પાછળ દોડવાનો ઈશારો આપે છે.