ગગનચુંબી ઇમારત સૂચકાંક

જ્યારે માણસ પાસે અઢળક નકામા પૈસા આવી જાય છે, ત્યારે તે આકાશ તરફ જોવા લાગે છે. તેને પોતાની જાત અમર કરવી હોય છે. ગગનચુંબી ઇમારત સૂચકાંક એટલે કે 'સ્કાયસ્ક્રેપર ઇન્ડેક્સ' આ માનસિક વિકૃતિનું અર્થશાસ્ત્ર છે. આ વિચાર એવો છે કે જ્યારે કોઈ દેશમાં દુનિયાની સૌથી ઊંચી ઇમારત બનવાની તૈયારી થાય, ત્યારે સમજી લેવું કે એ અર્થતંત્રનું શિખર આવી ગયું છે અને હવે ભયાનક મંદી દરવાજે ટકોરા મારી રહી છે. પતનની શરૂઆત આકાશને અડવાના ઘમંડથી થાય છે.

આ વિચાર ૧૯૯૯માં એન્ડ્ર્યુ લોરેન્સ નામના પ્રોપર્ટી એનાલિસ્ટે રજૂ કર્યો હતો. એમણે છેક ૧૯૩૦ના ન્યૂયોર્કના એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડિંગથી લઈને મલેશિયાના પેટ્રોનાસ ટાવર્સ સુધીનો ઇતિહાસ તપાસ્યો. દરેક વખતે પેટર્ન એક જ નીકળી. જ્યારે પણ મૂડી બજારમાં પાણીની જેમ વહેતી હોય, વ્યાજના દર તળિયે હોય અને બૅન્કો બેફામ લોન વહેંચતી હોય, ત્યારે બિલ્ડરો જમીન છોડીને વાદળો ખરીદવા નીકળે છે. પણ એ ઇમારત પૂરી થાય ત્યાં સુધીમાં આખી સિસ્ટમનું દેવાળું ફૂંકાઈ ચૂક્યું હોય છે. દુબઈના બુર્જ ખલીફા વખતે પણ ૨૦૦૮ની મહામંદીમાં આવું જ બન્યું હતું.

આ માત્ર સિમેન્ટ અને લોખંડની વાત નથી; આ માનવીય અહંકારનો પિરામિડ છે. જ્યારે સફળતા ચરમસીમા પર પહોંચે છે, ત્યારે સંસ્થાઓ મૂળ કામ ભૂલીને પોતાનું સ્મારક બનાવવામાં લાગી જાય છે. પૈસા વાસ્તવિક ઉત્પાદનમાંથી હટીને માત્ર દેખાડામાં વપરાવા લાગે છે. અહંકાર જ્યારે કદમાં ફેરવાય, ત્યારે બજાર તેને ઠેકાણે લાવવા માટે કુહાડી પછાડે છે.

આપણા ભારતીય ક્રિકેટ જગતનું ઉદાહરણ લો. એક જમાનામાં બોર્ડ પાસે પૈસા નહોતા, પણ રમત માટે ભૂખ હતી. પછી ટી-૨૦ લીગની અબજો રૂપિયાની કમાણી શરૂ થઈ. નફો એટલો વધી ગયો કે અમદાવાદમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું, એક લાખથી વધુ પ્રેક્ષકોની ક્ષમતાવાળું વિશાળ સ્ટેડિયમ ઊભું કરી દેવાયું. ગ્રાઉન્ડ ભવ્ય બન્યું, તાયફા અદભુત ગોઠવાયા, પણ એ જ ભવ્યતાના શિખરે પહોંચ્યા પછી મોટી ટૂર્નામેન્ટોની નિર્ણાયક મેચોમાં ટીમ અચાનક પત્તાના મહેલની જેમ ધરાશાયી થવા લાગી. ભવ્યતા જ્યારે રમત કરતાં મોટી થઈ જાય, ત્યારે પરિણામો હંમેશા ખાડામાં ઊતરે છે.

સિમેન્ટનું શિખર જેટલું ઊંચું ચણાય છે, પતનનો અવાજ એટલો જ વધુ ગંભીર સંભળાય છે.