સિલ્વર રૂલ

સુવર્ણ નિયમ કહે છે કે બીજા સાથે એવું વર્તન કરો જેવું તમે પોતાના માટે ઈચ્છો છો. સાંભળવામાં આ સંતવાણી મીઠી લાગે છે, પણ વ્યવહારમાં જોખમી છે. તમારી પસંદ બીજાની પસંદ ન પણ હોય. સિલ્વર રૂલ આ ભૂલ સુધારે છે. તે આદેશ નથી આપતો, પ્રતિબંધ મૂકે છે: બીજા સાથે એવું ન કરો જે તમે પોતાના માટે નથી ઈચ્છતા. આ હકારાત્મક દાનવીરતા નથી, નકારાત્મક શાણપણ છે. કરવા કરતાં ન કરવાની સમજ હંમેશાં વધારે શક્તિશાળી હોય છે.

આ વિચાર બહુ પ્રાચીન છે. કન્ફ્યુશિયસથી માંડીને મહાભારત સુધી આ નકારાત્મક નિયમ વણાયેલો છે. આધુનિક સમયમાં લેખક અને જોખમ-વિશ્લેષક નસીમ નિકોલસ તાલેબે પોતાના પુસ્તક ‘સ્કિન ઇન ધ ગેમ’માં આ વિચારને ધાર કાઢીને ફરી સામે મૂક્યો. તાલેબની દલીલ ચોખ્ખી છે: તમે બીજાનું સારું કરવા જાઓ ત્યારે તમારી અજ્ઞાનતા બીજા પર થોપો છો. પણ બીજાનું નુકસાન ન કરવામાં કોઈ ભ્રમ નથી હોતો. સિલ્વર રૂલ એટલે કશાકનું ભલું કરવાના અહંકાર વગર કોઈને નડવાનું ટાળવું.

જીવનમાં મુશ્કેલીઓ સદ્ભાવનાના નામે થતી દખલગીરીથી જ ઊભી થાય છે. કોઈની મદદ કરવાના અતિરેકમાં આપણે સામા માણસની સ્વતંત્રતા છીનવી લઈએ છીએ. સિલ્વર રૂલ સરહદ દોરે છે. જો તમને પીઠ પાછળ ખંજર ભોંકાય તે ન ગમતું હોય, તો બીજાની પીઠ પર વાર ન કરો. જો તમને જૂઠું સાંભળવું પસંદ ન હોય, તો જૂઠું ન બોલો. સદ્ગુણની ઊંચી ઊંચી વાતો કરવા કરતાં આ નકારાત્મક સંયમ પાળવો ઘણો અઘરો છે.

ગાંધીનગર કે દિલ્હીના ઓલ્ડ રાજેન્દ્ર નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓનું એક સામાન્ય દૃશ્ય જુઓ. રુમમાં ચાર જણા રહેતા હોય. એક છોકરો રાત્રે બે વાગે મોટા અવાજે લાઈવ લેક્ચર સાંભળે છે અથવા મોટેથી ફોન પર વાતો કરે છે. એને એમ લાગે છે કે પોતે જિંદગી બનાવવાની ‘મહાન લડાઈ’ લડી રહ્યો છે. પણ જ્યારે સામેનો માણસ એ જ રીતે ખલેલ પહોંચાડે ત્યારે એને ગુસ્સો આવે છે. સિલ્વર રૂલ અહીં કડક હિસાબ માંગે છે: તમે કોઈને તમારા પુસ્તકો કે નોટ્સ દાન ન આપો તો ચાલશે, પણ કોઈની ઊંઘ અને એકાગ્રતા ન બગાડો. પરોપકારની જરૂર નથી, માત્ર પારકી શાંતિ ન હણવાની અક્કલ કેળવો.

જગતમાં મોટા ઉપકારી થવાની કોઈ તાતી જરૂર નથી; માત્ર બીજાના પગ પર પગ મૂક્યા વગર જીવતા શીખી જાવ તોય બહુ છે.