સિગ્નલિંગ થિયરી

વાતો સસ્તી છે, કામ મોંઘું છે. માણસ બોલે છે એના કરતાં એ જે ભોગ આપે છે તેના પરથી દુનિયા તેનું સાચું વજન માપે છે. જ્યારે બે પક્ષ વચ્ચે માહિતીની અસમાનતા હોય, ત્યારે એક પક્ષ પોતાની અસલિયત સાબિત કરવા એવો સંકેત મોકલે છે જેની નકલ કરવી નબળા પક્ષ માટે અશક્ય કે બહુ મોંઘી હોય. અર્થશાસ્ત્ર અને ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાન આને સિગ્નલિંગ થિયરી કહે છે. સાચો સંકેત હંમેશાં કિંમત માંગી લે છે. જો કોઈ સંકેત મફતમાં મળી શકતો હોય, તો તેની બજારમાં કોઈ કિંમત રહેતી નથી.

અર્થશાસ્ત્રી માઇકલ સ્પેન્સે ૧૯૭૩માં નોકરીના બજારના સંદર્ભમાં આ વિચાર પ્રખ્યાત કર્યો, જેના માટે તેમને નોબેલ પુરસ્કાર પણ મળ્યો. તેમનો તર્ક સીધો હતો: હાર્વર્ડ કે આઈઆઈટીની ડિગ્રી વ્યક્તિ કેટલી હોંશિયાર બની તે ઓછું બતાવે છે, પણ એ વ્યક્તિ મુશ્કેલ પડકારો પાર કરી શકે તેવી સક્ષમ છે તેનો એ સચોટ સંકેત છે. નબળો ઉમેદવાર આ સંકેતની નકલ આસાનીથી કરી શકતો નથી. મોરની રંગબેરંગી પૂંછડી શિકારી સામે જોખમી છે, છતાં તે માદાને સંકેત આપે છે કે આટલા જોખમ વચ્ચે પણ હું જીવી શકું તેટલો તાકાતવાન છું.

દુનિયા શંકાશીલ છે. દરેક માણસ પોતાને શ્રેષ્ઠ ગણાવે છે. એવામાં વાતોની કિંમત શૂન્ય થઈ જાય છે. લોકો માત્ર એવા સંકેતો પર ભરોસો કરે છે જેમાં કંઈક દાવ પર લાગેલું હોય. જ્યારે ક્રિયામાં જોખમ હોય, ત્યારે જ શબ્દોમાં વજન પડે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ ખેલ રોજ રમાય છે. કંપનીનો પ્રમોટર ટીવી સ્ક્રીન પર આવીને ગમે તેટલા દાવા કરે કે કંપનીનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ છે, બજાર તેની વાત પર સીધો વિશ્વાસ નથી કરતું. પણ એ જ પ્રમોટર જ્યારે પોતાના અંગત કરોડો રૂપિયા ખર્ચીને ખુલ્લા બજારમાંથી પોતાની જ કંપનીના શેર ખરીદવા માંડે, અથવા કંપની મોટું રોકડ ડિવિડન્ડ જાહેર કરે, ત્યારે શેરબજાર ઝૂમી ઊઠે છે. આ અસલ સંકેત છે. ખોટો માણસ પોતાના ગજવાના પૈસા હોમીને આવી રમત રમી શકતો નથી. રોકડ ચૂકવવી પડે ત્યારે સાચું સિગ્નલ છતું થાય છે.

મોંથી બોલાયેલા વચનો મફત છે; જ્યાં સુધી ખિસ્સામાંથી ખર્ચ ન થાય ત્યાં સુધી દુનિયા તમને ગંભીરતાથી લેતી નથી.