શરમનો વિરોધાભાસ

માણસ જે લાગણીથી સૌથી વધુ ભાગે છે, તેનું નામ શરમ છે. કોઈ આપણી નબળાઈ જોઈ લે, કોઈ આપણી ભૂલ પકડી પાડે કે આપણો દંભ ઉઘાડો પડી જાય, તે ક્ષણે કાળજું સંકોચાઈ જાય છે. શરમ માણસને સાવ નાનો અને લાચાર બનાવી દે છે. પણ આ લાગણીનો એક અજબ વિરોધાભાસ છે. જે શરમથી આપણે જીવનભર દૂર ભાગીએ છીએ, વાસ્તવમાં એ જ શરમ આપણને સાચો માણસ બનાવે છે. જો શરમ સાવ ગાયબ થઈ જાય, તો નમ્રતા, આત્મખોજ અને સંબંધોનું ઊંડાણ બધું જ એક ઝાટકે ખતમ થઈ જાય.

આ વિચાર મનોચિકિત્સક નિકોલ ચુ-હેલ્બિગે પોતાની કિતાબ ‘ધ શેમ પેરાડોક્સ’માં સ્પષ્ટ કર્યો છે. એમની દલીલ સીધી છે: શરમ એ માત્ર પીડા નથી, પણ સંબંધોનો મૂળભૂત પાયો છે. પ્રાણીઓમાં આ પ્રકારની સામાજિક શરમ હોતી નથી. માણસ બીજાની નજરે પોતાની જાતને જોઈ શકે છે, એટલે જ એ પોતાના અહંકારને કાબૂમાં રાખી શકે છે. શરમ આવે ત્યારે જ આપણને ભાન થાય છે કે આપણે સર્વશ્રેષ્ઠ નથી, આપણામાં પણ ખામીઓ છે. એ નબળાઈ સ્વીકાર્યા વગર કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે સાચો, દંભ વિનાનો નાતો બની શકતો નથી.

આપણે આખી જિંદગી ‘લોકો શું કહેશે’ના ડરથી મોહરાં પહેરીને ફરીએ છીએ. લંડન કે ન્યૂ જર્સીમાં વસતા આપણા એનઆરઆઈ ગુજરાતી પરિવારોમાં આ દૃશ્ય રોજ જોવા મળે છે. વતનથી કોઈ મહેમાન આવે કે સંબંધીઓ ભેગા થાય, ત્યારે મોટો બંગલો, ચમકતી ગાડી અને છોકરાઓની ડિગ્રીઓનું પ્રદર્શન ગોઠવાય છે. અંદરથી કદાચ નોકરી છૂટી ગઈ હોય, ડિપ્રેશન ચાલતું હોય કે પતિ-પત્ની વચ્ચે અબોલા હોય, પણ મોઢા પરનો પ્લાસ્ટિકનો મલકાટ જરાય ઓછો ન થાય. શરમ ન અનુભવવાની આ જીદમાં પરિવારો અંદરથી તૂટી જાય છે, પણ કોઈ સાચી વાત કરવાની હિંમત કરતું નથી.

આ વિરોધાભાસ સમજાઈ જાય તો સંબંધોનું સમીકરણ બદલાઈ જાય છે. જ્યારે તમે કોઈની સામે બેસીને કબૂલ કરો છો કે હું નિષ્ફળ ગયો છું કે મને આ વાતની શરમ આવે છે, ત્યારે સામેની વ્યક્તિ તમારા પર હસતી નથી; એ તમારી નજીક આવે છે. શરમનો ડર માણસને એકલો પાડી દે છે, પણ એ જ શરમની પ્રમાણિક સ્વીકૃતિ બે માણસ વચ્ચે સાચો સેતુ બાંધે છે. નિર્લજ્જ બનવું એ બહાદુરી નથી, નબળાઈ સ્વીકારવાની ક્ષમતા એ જ અસલ તાકાત છે.

જે માણસને ક્યારેય શરમ નથી આવતી, એ ખરેખર મુક્ત નથી થયો; એ માત્ર અસંવેદનશીલ બની ગયો છે.