છીછરાપણું પૂર્વધારણા

સ્ક્રીન પર ઝડપથી આંગળીઓ ઘસવાની ટેવ આપણા મગજનું બંધારણ બદલી રહી છે. આ વાત કોઈ સંતનો ઉપદેશ નથી, વિજ્ઞાનનો દાવો છે. 'શેલોઇંગ હાયપોથીસિસ' કહે છે કે ડિજિટલ માધ્યમો પર ટૂંકા અને સતત બદલાતા મેસેજ વાંચવાથી માણસની ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાની ક્ષમતા ઘટે છે. આપણે લાંબું વાંચી શકતા નથી. પરિણામે, નૈતિક ચિંતન અને જટિલ સમસ્યાઓ સમજવાની તાકાત બુઠ્ઠી થઈ જાય છે. મગજ માત્ર ઉપરછલ્લી ઉત્તેજનાનો ગુલામ બનીને રહી જાય છે.

આ વિચારને લેખક નિકોલસ કારે પોતાના પુસ્તક 'ધ શેલોઝ'માં લોકપ્રિય બનાવ્યો. ત્યારપછી કેનેડાના સંશોધકોએ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ પર પ્રયોગો કરીને જોયું કે જે લોકો આખો દિવસ ટેક્સ્ટિંગ અને સોશિયલ મીડિયા પર વ્યસ્ત રહેતા હતા, તેમના જીવનમાં ઊંડા મૂલ્યો અને ગંભીર લક્ષ્યો પ્રત્યે અનહદ ઉદાસીનતા હતી. તેઓ તાત્કાલિક મનોરંજન સિવાય કશું વિચારી શકતા નહોતા. ઝડપી માહિતીએ લોકોને અધીરા અને છીછરા બનાવી દીધા છે.

સમસ્યા એ છે કે આપણને લાગે છે કે આપણે બહુ સ્માર્ટ બની રહ્યા છીએ. હકીકતમાં આપણું ધ્યાન વેરવિખેર થઈ ગયું છે. પુસ્તકનાં પચાસ પાનાં એક બેઠકે વાંચવા હવે અશક્ય કામ લાગે છે. કોઈપણ મુદ્દાની બે બાજુ સમજવા જેટલી ધીરજ માણસમાં બચી નથી. માણસ હેડલાઇન વાંચીને અદાલત ચલાવવા માંડે છે. જ્યારે ઊંડાણ ઘટે છે, ત્યારે માણસ સરળ સૂત્રો અને અફવાઓનો શિકાર સૌથી વહેલો બને છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ રોગનું સૌથી મોટું મેદાન છે. પહેલાં મતદાર ગામના ચોરે બેસીને પંચવર્ષીય યોજના કે સ્થાનિક નહેરના પ્રશ્નો પર કલાકો સુધી દલીલો કરતો. આજે નાગરિકનું રાજકીય જ્ઞાન વોટ્સએપના પંદર સેકન્ડના વીડિયો અને આક્રમક મીમ્સ સુધી સીમિત થઈ ગયું છે. કોઈને પક્ષનો ઘોષણાપત્ર વાંચવો નથી. શિક્ષણ કે આરોગ્યના બજેટ પર ચર્ચા કરવી બોરિંગ લાગે છે. એક ભડકાઉ નારો અને વિરોધી પક્ષના નેતાનો તોડીમરોડીને બનાવેલો વીડિયો કરોડો લોકોનો મત નક્કી કરી નાખે છે. મતદાર વિચારતો નથી, માત્ર રિએક્ટ કરે છે.

જે પ્રજા માત્ર પંદર સેકન્ડમાં વિચારતી થઈ જાય, તેનું ભવિષ્ય નક્કી કરવા માટે એક સસ્તું મીમ પણ પૂરતું છે.