સ્વાર્થનો તર્કદોષ

કોઈ વાત સાચી છે કારણ કે એમાં તમારો અંગત ફાયદો છે. આ દલીલ તર્કશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ સદંતર ખોટી છે. સત્યને તમારા નફા કે નુકસાન સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. પણ માણસનું મગજ એટલું પક્ષપાતી છે કે જે બાબત એની તરફેણમાં હોય, એને જ એ પરમ સત્ય માની લે છે. જ્યારે કોઈ દલીલ માત્ર એટલે સ્વીકારવાની જીદ કરવામાં આવે કે તે કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ કે જૂથના હિતમાં છે, ત્યારે આ તર્કદોષ જન્મે છે. પોતાની સગવડને સાબિતી માની લેવી એ બૌદ્ધિક આળસ છે.

આ વિચાર તત્વજ્ઞાન અને અનૌપચારિક તર્કશાસ્ત્રના અભ્યાસમાંથી આવે છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે એક રાતમાં ઘડી કાઢ્યો નથી. દાર્શનિકો સદીઓથી આ ભ્રમણા સામે ચેતવતા આવ્યા છે. તર્કનો નિયમ સ્પષ્ટ છે: પુરાવો બહારની વાસ્તવિકતામાં હોવો જોઈએ, તમારા બેંક એકાઉન્ટમાં કે તમારા અહંકારમાં નહીં. અંગત ઈચ્છા એ કોઈ નક્કર પુરાવો નથી.

જગત આ ભૂલ પર જ ચાલે છે. શેરબજારનો દલાલ એ જ કંપનીના શેર ખરીદવાની સલાહ આપશે જેમાં તેનું કમિશન વધારે હોય. એ કંપની ખરેખર નફાકારક છે એટલે નહીં, પણ એમાં એનો રોટલો શેકાય છે. જ્યારે સ્વાર્થ દલીલનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે સાચો નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા મરી પરવારે છે. સંસ્થાઓ અને પરિવારો આ ભ્રમણાને લીધે જ બરબાદ થાય છે. લોકો તર્ક રજૂ કરવાનો ઢોંગ કરે છે, પણ અંદરખાને માત્ર પોતાની વકીલાત કરતા હોય છે.

આપણું સંયુક્ત કુટુંબ આ તર્કદોષનું શ્રેષ્ઠ મેદાન છે. ધારો કે ગામડે જૂની હવેલી વેચવાની વાત નીકળે છે. મોટો ભાઈ કહેશે કે ગામનું મકાન વેચવું એ કુળદેવીનું અપમાન છે, આપણી પરંપરા મરી પરવારે. બહારથી આ વાત સંસ્કાર અને કુટુંબપ્રેમ જેવી લાગે. પણ વાસ્તવિકતા એ હોય કે મોટા ભાઈના દીકરાની દુકાન એ હવેલીની ઓસરીમાં જ ચાલે છે. હવેલી વેચાય તો એનો ધંધો ચોપટ થઈ જાય. અહીં પરંપરાની દુહાઈ એ માત્ર બહાનું છે, અસલ કારણ પોતાનો સ્વાર્થ છે. એ પોતાના નફાને આખા કુટુંબનું હિત સાબિત કરવા મથે છે.

જે વાત તમારા ખિસ્સાને માફક આવે, એ જગત માટે સત્ય બની જતી નથી.