સ્વ-વિસ્તરણ સિદ્ધાંત

માણસ પોતાની જાતથી કંટાળી જાય છે. તેને સતત મોટો થવું છે, પોતાની સીમાઓ બહાર પગ મૂકવો છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને સેલ્ફ-એક્સપાન્શન થિયરી કહે છે. વિચાર સાવ સીધો છે. આપણી અંદર એક મૂળભૂત ભૂખ છે: પોતાની ક્ષમતા, દૃષ્ટિકોણ અને ઓળખને વિસ્તારવાની ભૂખ. જ્યારે આપણે કોઈ નવા સંબંધમાં જોડાઈએ છીએ કે કોઈ મોટું સાહસ હાથ ધરીએ છીએ, ત્યારે આપણે સામેની વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિના સંસાધનો અને ઓળખને આપણી પોતાની બનાવી લઈએ છીએ. સામી વ્યક્તિની તાકાત હવે આપણી તાકાત બની જાય છે.

આ મોડેલ અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક દંપતી આર્થર આરોન અને એલેન આરોને ૧૯૮૦ના દાયકામાં રજૂ કર્યું હતું. એમણે પ્રેમ અને સંબંધોના સંદર્ભમાં આ વાત મૂકી હતી. પણ આ માનસિકતા માત્ર પ્રેમ સુધી સીમિત નથી. એ માણસના આખા આર્થિક અને સામાજિક વર્તનને ચલાવે છે. જ્યારે તમે કંઈક નવું શીખો છો કે કોઈ નવી મોટી જવાબદારી માથે લો છો, ત્યારે તમારો અહંકાર તૂટતો નથી, ઊલટાનો મોટો થાય છે. માણસ પોતાની જાતને સંકોચીને બેસી રહેવા નથી સર્જાયો. એ પોતાની સીમાઓ વધારવા માટે જોખમ લે છે.

આ વૃત્તિ જ્યાં સુધી જ્ઞાન કે નવા કૌશલ્ય પાછળ દોડે ત્યાં સુધી આશીર્વાદ છે. પણ જ્યારે આ વિસ્તરણ ભૌતિક દેખાડામાં ફંટાય છે, ત્યારે માણસ જાળમાં ફસાય છે. અમદાવાદના પશ્ચિમ વિસ્તારમાં રહેતો મધ્યમવર્ગીય યુવાન નિલેશ જુઓ. પગાર પચાસ હજાર છે, પણ બેંકમાંથી ત્રીસ લાખની હોમ લોન અને આઠ લાખની કાર લોન લઈ બેઠો છે. તેને માત્ર ગાડી કે ફ્લેટ નહોતા જોઈતા. તેને પોતાની જાતને 'મોટી' સાબિત કરવી હતી. લોન મંજૂર થતાં જ તેને લાગ્યું કે તેની હસ્તીનું કદ વધી ગયું છે. કાગળ પરની ઉધારીને મગજે પોતાની પર્સનાલિટીનો વિસ્તાર માની લીધો.

બેંકો અને ધિરાણ આપતી કંપનીઓ આ જ નબળાઈ પર નભે છે. ક્રેડિટ કાર્ડ કે હોમ લોનની જાહેરાતો તમને સુરક્ષા નથી વેચતી, તમારું મોટું કદ વેચે છે. તમે તમારા ખિસ્સા કરતાં મોટા દેખાવા માગો છો. ખરીદી કરીને તમે માનો છો કે તમારું વિશ્વ વિસ્તરી ગયું. પણ સત્ય એ છે કે આવક વધ્યા વિના થયેલું સ્વ-વિસ્તરણ માત્ર દેવાનો બોજ છે. ઈએમઆઈની તારીખ આવે ત્યારે પેલો વિસ્તરેલો અહંકાર એકાએક સંકોચાઈને હપ્તો ભરવા લાઈનમાં ઊભો રહી જાય છે.

પોતાની જાતને મોટી કરવી સારી વાત છે, પણ બેંકના પૈસે ખરીદેલું કદ માણસને વહેલો કે મોડો વામણો બનાવી દે છે.