સ્મરણ પુનઃપ્રાપ્તિ અસર

મગજ કોઈ કબાટ નથી જ્યાં પુસ્તક મૂકી દીધું એટલે સાચવાઈ ગયું. વાંચવું સહેલું છે, યાદ રાખવું અઘરું છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને 'રિટ્રાઇવલ ઇફેક્ટ' અથવા ટેસ્ટિંગ ઇફેક્ટ કહે છે. સીધો નિયમ: કોઈ માહિતી મગજમાં વારંવાર ઠાંસવાથી તે પાકી નથી થતી, પણ તેને મગજમાંથી બળજબરીપૂર્વક બહાર ખેંચી કાઢવાથી યાદદાસ્ત લોખંડી બને છે. તમે નોંધ વાંચ્યા કરો તો આંખને ભ્રમ થાય છે કે બધું આવડી ગયું. ચોપડી બંધ કરીને મનને પૂછો કે 'ચાલ, શું વાંચ્યું બોલ?' ત્યારે જે મગજને કસરત પડે છે, તે અસલી શિક્ષણ છે.

આ અસર પાછળ હેનરી રોડિગર અને જેફરી કાર્પિક જેવા જ્ઞાનાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિકોનું નક્કર સંશોધન છે. એમણે બતાવ્યું કે નિષ્ક્રિય રીતે ફરી ફરી વાંચવા કરતાં જાતે ટેસ્ટ આપનારા લાંબા ગાળે બમણું યાદ રાખે છે. માહિતી બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ પોતે જ એક સ્મૃતિ-નિર્માણની પ્રક્રિયા છે. સ્નાયુ વજન ઉંચકે ત્યારે જ બને, કસરતના વિડિયો જોઈને બાવડા નથી ફૂલતા.

આપણી તકલીફ એ છે કે આપણે ઓળખવાને અને યાદ રાખવાને એક માની લઈએ છીએ. પાનું જોતાં જ લાગે કે આ તો ખબર છે. એ માત્ર પરિચય છે, જ્ઞાન નથી. પરીક્ષાના હૉલમાં કે જીવનની કટોકટીમાં પાનું સામે નથી હોતું. ત્યાં માત્ર ખાલી મગજ અને તમારો ખેંચવાનો કસબ કામ આવે છે.

ઘરસંસારમાં આ રમૂજી અને કડવું સત્ય રોજ દેખાય છે. નવી પરણેલી વહુ સાસુમાના આખા પિયર અને મોસાળની વંશાવળી સાંભળી લે. 'આ કાંતિમાસાના નાના દીકરા વિપુલભાઈ.' વહુ માથું હલાવે. સાસુ માને કે વહુને બધું સમજાઈ ગયું. પણ બે અઠવાડિયા પછી જ્યારે ઘેર મહેમાન આવે અને સાસુ પૂછે કે 'બોલ, આ કોણ છે?', ત્યારે વહુનું મગજ કોરુંધાકોર હોય. સાસુએ ગોખાવ્યું હતું, પણ ક્યારેય વહુ પાસે પોતાની મેળે યાદ કરાવીને બોલાવડાવ્યું નહોતું. જે દિવસે વહુ પોતે અટક્યા વગર કાકી, મામી અને ફોઈના સંબંધો પોતાની સ્મૃતિમાંથી ખેંચીને બહાર કાઢશે, તે દિવસે જ તે સંબંધો સાચા પચાવાશે.

જે મગજમાંથી પરસેવો પાડીને બહાર નથી કઢાયું, તે કટોકટી વખતે ક્યારેય કામ નથી આવવાનું.