અધૂરી ઊંઘનો ભ્રમ

માણસ પોતાના શરીર સાથે જે સૌથી ક્રૂર છેતરપિંડી કરે છે, તેનું નામ છે ઊંઘ પર કાપ. વૈદકીય વિજ્ઞાન અને ઊંઘના સંશોધકો એવા લોકોને 'રેસ્ટ્રિક્ટેડ સ્લીપર્સ' કહે છે, જેઓ દરરોજ માત્ર ચારથી છ કલાક ઊંઘે છે. આ કોઈ કુદરતી રીતે ઓછી ઊંઘ લેતા લોકો નથી, પણ પોતાની ઈચ્છાથી કે સંજોગોવશાત્ ઊંઘ ટૂંકાવી નાખનારા બંદાઓ છે. મજાની વાત એ છે કે થોડા દિવસો પછી આવા માણસને એવો વહેમ થઈ જાય છે કે તેને આટલી ઊંઘ ટેવાઈ ગઈ છે. તેને લાગે છે કે તે બિલકુલ સામાન્ય છે, પણ હકીકતમાં તેનું મગજ અંદરથી ધીમે ધીમે બહેરી સ્થિતિમાં સરી પડતું હોય છે.

આ વિચાર કોઈ એક ખાસ લેખકે પોતાની કલ્પનાથી નથી ઘડ્યો. આ તબીબી સંશોધનમાંથી આવેલો સત્ય હકીકત આધારિત ખ્યાલ છે. પ્રયોગશાળાઓમાં જ્યારે તંદુરસ્ત માણસોની ઊંઘ પર રોજ બે-ત્રણ કલાકનો કાપ મૂકવામાં આવ્યો, ત્યારે પરિણામો ચોંકાવનારાં હતાં. તેમની નિર્ણયશક્તિ, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા અને તાર્કિક ગતિ અત્યંત નીચે જતી રહી. સૌથી ડરામણી બાબત એ બની કે તેઓ પોતે આ નબળાઈ માપી જ ન શક્યા. તેઓ દાવો કરતા રહ્યા કે તેઓ ફિટ છે, જ્યારે તેમના મગજનો ગ્રાફ સતત નીચે ગબડતો હતો.

આ ખ્યાલ આપણને આપણી આંધળી માનસિકતા વિશે ચેતવે છે. આપણે માનીએ છીએ કે જો આપણને ઊંઘ નથી આવતી કે થાક નથી લાગતો, તો તેનો અર્થ એ કે બધું બરાબર છે. વાસ્તવિકતા સાવ વિપરીત છે. લાંબા સમયની અધૂરી ઊંઘ માણસની પોતાની જાતનું મૂલ્યાંકન કરવાની બુદ્ધિ જ છીનવી લે છે. તમારું મેટાબોલિઝમ બગડે છે, બ્લડ પ્રેશર વધે છે અને મગજની પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતા દારૂ પીધેલા માણસ જેવી થઈ જાય છે. છતાં તમે અરીસા સામે ઊભા રહીને કહો છો કે 'હું તો પાંચ કલાકમાં તાજોતજા થઈ જાઉં છું.'

આ ભ્રમ આપણા સોશિયલ મીડિયા અને રાત્રિના વૉટ્સએપ વપરાશમાં બહુ સાહજિક રીતે જોવા મળે છે. ધારો કે કિરીટભાઈ રાત્રે દોઢ વાગ્યા સુધી મોબાઇલ સ્ક્રીન પર ન્યૂઝ ડિબેટ્સ અને રાજકીય વિડિયોઝ જોયા કરે છે અને સવારે છ વાગ્યે જાગી જાય છે. દિવસ દરમિયાન તેઓ વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં આવેલી કોઈપણ વાહિયાત ફેક ન્યૂઝ કે ઉશ્કેરણીજનક અફવાને સાચી માનીને તાત્કાલિક શેર કરી દે છે. તેમની તર્ક કરવાની કે અસલિયત પારખવાની ક્ષમતા કુંઠિત થઈ ચૂકી છે, પણ તેઓ ઓફિસમાં છાતી ઠોકીને ગર્વ લે છે કે 'મને ચાર કલાકથી વધુ ઊંઘવાની આદત જ નથી.'

જે માણસ ઓછી ઊંઘને પોતાની ક્ષમતા માને છે, તે વાસ્તવમાં પોતાની મૂર્ખાઈને ટેલેન્ટ ગણી રહ્યો છે.