ન્યુરોમાર્કેટિંગ

ગ્રાહક પોતાના મોઢે જે બોલે છે તે ઘણી વાર જૂઠું હોય છે. સર્વેના ફોર્મમાં લોકો શાણપણ બતાવે, પણ બિલ ચૂકવતી વખતે એમનો અચેતન મગજ જુદો જ ખેલ કરતો હોય છે. ન્યુરોમાર્કેટિંગ એટલે માણસની આ છૂપી નબળાઈઓને સીધી માપવાની વિદ્યા. અહીં સવાલ પૂછવામાં નથી આવતા, મગજના તરંગો પકડવામાં આવે છે. વિજ્ઞાન અને વેપારનું આ નિર્દય મિશ્રણ છે.

આ શબ્દ ઈસવીસન ૨૦૦૨ની આસપાસ ડચ પ્રોફેસર એલે સ્મિટ્સે આપ્યો હતો. મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓએ જોયું કે પરંપરાગત જાહેરાતો નિષ્ફળ જતી હતી. એટલે એમણે લેબોરેટરી શરૂ કરી. એમઆરઆઈ (એમઆરઆઈ) મશીન, આંખની કીકીની હલચલ ટ્રેક કરતા કેમેરા અને ઈઈજી (ઈઈજી) સાધનો લગાવીને ગ્રાહકને પ્રોડક્ટ બતાવવામાં આવે છે. માણસની ચામડીમાં થતો સૂક્ષ્મ પરસેવો અને મગજમાં લોહીનો ધસારો એ બતાવી દે છે કે એને કયો રંગ, કયો અવાજ કે કયો પેક ખરેખર ઉત્તેજિત કરે છે.

આ આધુનિક વિદ્યાનું દેશી સ્વરૂપ સુરતના કાપડ માર્કેટમાં દાયકાઓથી અજાણતાં જ વપરાય છે. રિંગ રોડ પરની કોઈ મોટી સાડી કે લહેંગાની દુકાનમાં પ્રવેશ કરો. ત્યાંનો એરકન્ડિશનરનો ચોક્કસ તાપમાન, હવામાં તરતી ગુલાબની હળવી સુગંધ, અને કાઉન્ટર પર પડતો પીળાશ પડતો ખાસ સ્પોટલાઈટ—આ બધું અકસ્માત નથી. વેપારી ગ્રાહકને વિચારવાનો સમય જ નથી આપતો. રેશમની સુંવાળપ આંગળીઓને અડે અને મગજના ઉત્તેજના કેન્દ્રો સક્રિય થઈ જાય. બિલ બની ગયા પછી જ ખરીદનારને ભાન થાય છે કે આટલા મોંઘા કપડાની જરૂર જ નહોતી.

આ ટેકનિક ગ્રાહકની સ્વતંત્ર વિચારશક્તિ પર સીધો હુમલો કરે છે. તમે પસંદગી નથી કરી રહ્યા, તમારી પાસે પસંદગી કરાવવામાં આવી રહી છે. મોલના ગીતોથી લઈને ટીવીની જાહેરાતના ફ્રેમ સુધી, બધું જ ન્યુરોલોજીના ગણિત પ્રમાણે ગોઠવાયેલું હોય છે. માણસ પોતાને બુદ્ધિશાળી માને છે, પણ એનું મગજ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓનો ગુલામ છે.

જે વેપારી ગ્રાહકની જીભ પર ભરોસો કરે છે તે કાચો પડે છે; જે એના મગજના ડર અને લાલચને સીધો વાંચી લે છે, એ જ ગલ્લો ભરે છે.