ગોટાળાબાજીની બનાવટી રેસિપી

કોઈ સામાન્ય કે વણઉકેલાયેલી સમસ્યાને અતિશય ગૂંચવણભરેલા શબ્દોમાં લપેટીને પેશ કરવી એટલે મમ્બો-જમ્બો રેસિપી. આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ નથી, બલ્કે બુદ્ધિશાળી દેખાવાનો ઢોંગ છે. જ્યારે માણસ પાસે કોઈ નક્કર ઉકેલ ન હોય, ત્યારે તે પરિભાષાનો પહાડ ખડકી દે છે. અઘરા ટેકનિકલ શબ્દો, વિદેશી સંકલ્પનાઓ અને નકામા નિયમોનો એવો સૂપ બનાવવામાં આવે કે સાંભળનાર સ્તબ્ધ થઈ જાય. એ પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત જ હારી બેસે.

આ વિચાર ક્યાંથી આવ્યો તેનો કોઈ પુસ્તકીય ઈતિહાસ નથી. કોઈ એક લેખક કે મેનેજમેન્ટ ગુરુના નામે આ નોંધાયેલું નથી. અંગ્રેજી ભાષામાં ‘મમ્બો-જમ્બો’ શબ્દ લાંબા સમયથી અર્થહીન, અંધશ્રદ્ધાળુ કે ભ્રમિત કરનારી વાતો માટે વપરાય છે. સમકાલીન લેખકો અને ચિંતકો આ શબ્દપ્રયોગ એવા ઉપાયો માટે કરે છે જે બહારથી ગંભીર દેખાય, પણ અંદરથી સાવ પોકળ હોય.

આ છળકપટથી સાવધ રહેવું જરૂરી છે, કારણ કે આધુનિક દુનિયા પરિણામ કરતાં પ્રક્રિયાના દેખાડા પર વધુ ચાલે છે. સહેલી વાતને અઘરી બનાવીને વેચવી એ આજનો સૌથી મોટો વેપાર છે. અસલ રોગને બદલે લક્ષણો પર ચર્ચાની ધૂળ ઉડાડી દેવામાં આવે છે. જ્યાં કામ બે મિનિટમાં પૂરું થઈ શકતું હોય, ત્યાં આખી સમિતિઓ બેસાડવામાં આવે છે. છેવટે મૂળ સવાલ ક્યાંક અંધારા ખૂણામાં ખોવાઈ જાય છે.

આપણું શહેરી જીવન અને ટ્રાફિક જુઓ. કોઈપણ મેટ્રો સિટીમાં રસ્તા પર ખાડા પડે કે કલાકો સુધી ટ્રાફિક જામ થાય, ત્યારે તંત્ર એક નવી ‘રેસિપી’ પેશ કરે છે. સિગ્નલ ડિઝાઇન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ મોનિટરિંગ, સ્માર્ટ મોબિલિટી કન્સલ્ટન્ટ્સ અને અર્બન ડાયનેમિક્સના ભારેખમ રિપોર્ટ તૈયાર થાય. કરોડો રૂપિયાના પ્રેઝન્ટેશન બને. જમીન પર વાસ્તવિકતા એ હોય કે રસ્તાની વચ્ચે એક આખલો ઊભો હોય અને ટ્રાફિક પોલીસવાળો છાંયડે ઊભો રહીને ફોન જોતો હોય. સાદા અમલની જગ્યાએ વૈજ્ઞાનિક બકવાસ પીરસવામાં આવે છે.

જે વાત સાદી ભાષામાં સમજાવી ન શકાય, સમજી લેવું કે એમાં ઉકેલ ઓછો અને છેતરપિંડી વધારે છે.