ગુણક અસર

તમે તળાવમાં એક નાનો કાંકરો ફેંકો છો અને કિનારા સુધી મોજાં ફેલાય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને ગુણક અસર કહે છે. જ્યારે બજારમાં એક રૂપિયો ઠલવાય છે, ત્યારે એ માત્ર એક રૂપિયાનું કામ કરીને અટકતો નથી. એ હાથ બદલે છે, વારંવાર વપરાય છે અને અર્થતંત્રમાં પોતાના મૂળ કદ કરતાં અનેકગણી સંપત્તિ પેદા કરે છે. શરૂઆતનો નાનો ધક્કો સમગ્ર વ્યવસ્થામાં મોટો ગડગડાટ સર્જે છે.

આ વિચાર સૌપ્રથમ ૧૯૩૧માં બ્રિટિશ અર્થશાસ્ત્રી રિચાર્ડ કાહ્ને રજૂ કર્યો હતો. ત્યારપછી પ્રસિદ્ધ અર્થશાસ્ત્રી જોન મેનાર્ડ કેઇન્સે તેને વિશ્વભરમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. કેઇન્સની દલીલ સાદી હતી: મંદીના સમયે સરકાર જ્યારે રોડ કે પુલ બનાવવા માટે મૂડી ખર્ચે છે, ત્યારે મજૂરના હાથમાં રોકડ આવે છે. એ મજૂર કરિયાણું ખરીદે છે, કરિયાણાવાળો દરજી પાસે કપડાં સિવડાવે છે અને દરજી સિનેમાની ટિકિટ લે છે. સરકારે નાખેલો એક રૂપિયો પાંચ રૂપિયાની નવી લેવડદેવડ ઊભી કરી દે છે.

આ નિયમ માત્ર દેશની તિજોરી કે જીડીપી પૂરતો સીમિત નથી. આપણી આસપાસની અર્થવ્યવસ્થામાં આ ગુણક રોજ સવારે ધબકે છે. શિક્ષણ અને કોચિંગનું ઉદાહરણ જુઓ. રાજસ્થાનના કોટા કે ગુજરાતના કોઈ નાના શહેરમાં માત્ર બે પ્રતિભાશાળી શિક્ષકો એક મોટું ટ્યુશન ક્લાસ શરૂ કરે છે. બહારથી લાગે કે આ માત્ર ભણાવવાનો ધંધો છે. વાસ્તવમાં ત્યાં અર્થતંત્રનું ચક્ર ફરે છે. હજારો વિદ્યાર્થીઓ આવે એટલે હોસ્ટેલ અને પીજીના મકાનો બને છે. ટીફિન સર્વિસ અને મેસ ધમધમે છે. સ્ટેશનરીની દુકાનો, ફોટોકોપી મશીનો, ચાની લારીઓ અને રીક્ષાચાલકોની કમાણી વધી જાય છે. શિક્ષણ પાછળ ખર્ચાયેલો એક રૂપિયો સમગ્ર શહેરની રોજીરોટી બનીને ફરે છે.

ગુણક અસર બંને બાજુ ધાર ધરાવતી તલવાર છે. તે તેજી સર્જે છે ત્યારે ચમત્કાર લાગે છે, પણ જ્યારે ખર્ચ અટકી જાય ત્યારે એટલી જ ઝડપે વિનાશ પણ વહેંચે છે. પૈસો કે મહેનત માત્ર સ્થિર પડી રહેવા માટે નથી સર્જાયા. જો તે ગતિમાં ન હોય, તો તેનું કોઈ મૂલ્ય નથી.

ચલણ ત્યારે જ શક્તિશાળી બને છે જ્યારે તે વહેતું રહે; તિજોરીમાં કેદ થયેલો રૂપિયો તો માત્ર કાગળનો ટુકડો છે.