ઉંદરદાનીની માનસિકતા

આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક કે અર્થશાસ્ત્રીના સિદ્ધાંતમાંથી નથી આવ્યો. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં તેનો કોઈ નિશ્ચિત પુસ્તકીય સંદર્ભ મળતો નથી. પણ સામાન્ય વ્યવહારમાં આ એક એવી વૃત્તિ છે, જેમાં માણસ સામેવાળાને પકડવા માટે સતત પાંજરું ગોઠવતો રહે છે. તે સંબંધને સરળતાથી જીવવાને બદલે એક જાસૂસી મિશન બનાવી દે છે. ઉંદર પકડવા માટે જેવી રીતે રોટલીનો ટુકડો મૂકીને ખૂણામાં છુપાઈ જવાય, બરાબર એવી જ ચાલાકી માણસો એકબીજા સાથે રમતા હોય છે.

આ માનસિકતા પાછળ જીતવાની કોઈ ઊંચી મહત્વાકાંક્ષા નથી હોતી. માત્ર સામેવાળાની ભૂલ સાબિત કરવાનો સસ્તો આનંદ હોય છે. તમે કોઈને સીધો સવાલ નથી પૂછતા, પણ એવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરો છો જ્યાં તે અટવાય. પછી તમે તાળી પાડીને કહી શકો કે જોયું, હું કહેતો હતો ને! આ પ્રકારનું વલણ ધીમે ધીમે તમારી પોતાની બુદ્ધિને પણ સંકુચિત બનાવી દે છે. શિકારી આખો દિવસ પાંજરા તરફ જોતો બેસી રહે, તો એ ખુલ્લા આકાશને જોવાનું ચૂકી જાય છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ દ્રશ્ય બહુ સામાન્ય છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો અઘોષિત સંઘર્ષ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. સાસુ વહુને રસોઈના મસાલા વિશે સીધું નથી પૂછતાં. તે જાણીજોઈને ડબ્બો એવી જગ્યાએ મૂકી રાખે છે કે વહુથી ભૂલ થાય. વહુ રસોઈ બગાડે તેની રાહ જોવાતી હોય છે. જ્યારે મીઠું ઓછું પડે, ત્યારે સાસુના મોં પર દુઃખ નહીં પણ એક વિચિત્ર વિજયનો સંતોષ દેખાય છે. પતિ-પત્નીના સંબંધોમાં પણ આ જ નાટક ચાલે છે. મોબાઈલ જાણીજોઈને ટેબલ પર ખુલ્લો મૂકીને સામા પાત્રની ઉત્સુકતા ચકાસવી એ પણ આ જ રોગનું લક્ષણ છે.

જ્યાં સંબંધોમાં વિશ્વાસ ખૂટી જાય, ત્યાં આવા પાંજરાં ગોઠવાવા લાગે છે. ઘરમાં પ્રેમ ઓછો થાય એટલે વકીલાત શરૂ થઈ જાય છે. તમે સાચા સાબિત થાવ છો, પણ એકલા પડી જાવ છો. માણસોને પારખવાના આવા છીછરા રસ્તા લાંબા ગાળે આખા ઘરનું વાતાવરણ ઝેરી બનાવી દે છે. સામેવાળાને પકડવાની લ્હાયમાં માણસ પોતે જ પોતાના અહમના પાંજરામાં કેદ થઈ જતો હોય છે.

જે માણસ આખો દિવસ બીજા માટે પાંજરું બનાવે છે, એણે ભૂલવું ન જોઈએ કે છેવટે તો એણે પણ ઉંદરના દરમાં જ સૂવું પડે છે.