મૉટ અને બેઈલી તર્કદોષ

મધ્યકાલીન યુરોપમાં કિલ્લાઓની એક ખાસ બનાવટ હતી. ટેકરી પર એક અભેદ્ય પથ્થરનો ગઢ હોય, જેને ‘મૉટ’ કહેવાય. તેની નીચે ફળદ્રુપ, ખુલ્લું મેદાન હોય, જ્યાં વસ્તી વસે અને ખેતી થાય, જેને ‘બેઈલી’ કહેવાય. દુશ્મન હુમલો કરે ત્યારે બધા ભાગીને ટેકરીવાળા મજબૂત ગઢમાં ભરાઈ જાય. મુશ્કેલી ટળે એટલે પાછા મેદાનમાં આવીને રાજ કરે. દલીલબાજીની દુનિયામાં આ એક બહુ ચાલાક અને દંભી રણનીતિ છે.

આ વિચાર ફિલોસોફર નિકોલસ શેકેલે ઈસવીસન ૨૦૦૫માં રજૂ કર્યો હતો. માણસ જાહેર ચર્ચામાં બે જુદા દાવા સાથે રમે છે. એક દાવો અત્યંત વિવાદાસ્પદ, આક્રમક અને પુરાવા વગરનો હોય છે—આ છે મેદાન એટલે કે બેઈલી. બીજો દાવો સાવ નિર્દોષ, તાર્કિક અને સરળ હોય છે—આ છે પથ્થરનો ગઢ એટલે કે મૉટ. જ્યારે કોઈ એમના આક્રમક દાવા સામે સવાલ પૂછે, ત્યારે તેઓ તરત પલટી મારીને સરળ દાવાની ઓથે સંતાઈ જાય છે. જાણે એમણે ક્યારેય પેલું ઉગ્ર જૂઠાણું બોલ્યું જ નહોતું!

આ તર્કદોષ આજે ટીવી ન્યૂઝ ડિબેટ અને સોશિયલ મીડિયા પર સૌથી વધુ વેચાય છે. વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી આના પર જ નભે છે. ધારો કે કોઈ માણસ ટીવી સ્ટુડિયોમાં ચીસો પાડીને દાવો કરે કે, ‘અમુક ચોક્કસ સમુદાયના તમામ લોકો દેશદ્રોહી છે.’ સામે બેઠેલો એન્કર કે વિરોધી તરત પુરાવા માગે કે તમે આખા વર્ગને ગદ્દાર કેવી રીતે કહી શકો? ત્યારે પેલો વક્તા એક ક્ષણમાં રંગ બદલી નાખશે. એ ટેકરીના ગઢમાં ભરાઈને કહેશે, ‘હું તો ફક્ત એટલું જ કહું છું કે દેશની સુરક્ષા સર્વોપરી હોવી જોઈએ. શું તમે દેશપ્રેમની વિરુદ્ધ છો?’

હવે સામેવાળો ફસાઈ જાય છે. કોઈ પણ સામાન્ય માણસ દેશની સુરક્ષાનો વિરોધ ન કરી શકે. પેલો જૂઠો માણસ પોતાની ઝેરીલી વાતને દેશપ્રેમના નિર્દોષ આવરણ નીચે છુપાવીને વિજેતા સાબિત થઈ જાય છે. લોકો સોશિયલ મીડિયા પર કટ્ટરતા કે ગેરકાયદે હરકતોનું સમર્થન કરે છે, પણ ઘેરાય ત્યારે ‘અમે તો માત્ર આપણી સંસ્કૃતિ બચાવવાની વાત કરતા હતા’ કહીને છટકી જાય છે. આ બૌદ્ધિક છેતરપિંડી છે. આવી દલીલો કરનારાઓ સાથે વાત કરતી વખતે એમને સુરક્ષિત ગઢમાં છૂપાવવા ન દો; એમણે ઉછાળેલા મૂળ ગંદા પથ્થર પર જ એમને જવાબ આપવા મજબૂર કરો.

જે માણસ મેદાનમાં ઝેર વાવીને ટેકરી પર સાધુ બનીને બેસી જાય, એ ચર્ચા જીતવા નહીં પણ તમારો સમય લૂંટવા આવ્યો છે.