મૃત્યુનો વિરોધાભાસ

આપણે બધા જાણીએ છીએ કે એક દિવસ મરવાનું છે. આ બૌદ્ધિક સત્ય સ્વીકારવામાં કોઈને તકલીફ નથી પડતી. પડોશી ગુજરી જાય ત્યારે આપણે સ્મશાન જઈએ છીએ, લાકડાં બળે છે અને આપણે ચા પીવા નીકળી પડીએ છીએ. પણ મગજનો અસલી તમાશો એ છે કે મનુષ્ય પોતાના અસ્તિત્વના અંતની કલ્પના કરી જ શકતો નથી. તમે આંખો બંધ કરીને તમારા વિનાની દુનિયા વિચારવાની કોશિશ કરો. ત્યાં પણ તમે પોતે એક અદ્રશ્ય દર્શક તરીકે ઊભા હશો. બુદ્ધિ કહે છે કે મોત નક્કી છે, પણ અહંકાર માને છે કે હું તો શાશ્વત છું. આ માનસિક ખેંચતાણને મોર્ટાલિટી પેરાડોક્સ કહે છે.

બ્રિટિશ વિચારક સ્ટીફન કેવે ૨૦૧૨માં પોતાના પુસ્તક 'ઇમ્મોર્ટાલિટી'માં આ વિભાવના વિગતે સમજાવી હતી. તેમનો દાવો છે કે માણસ પોતાના શૂન્યાવકાશને સહન નથી કરી શકતો. આ જ વિરોધાભાસમાંથી આપણી આખી સભ્યતા ઊભી થઈ છે. મંદિરો, પિરામિડો, વંશવેલો વધારવાની ઘેલછા અને નામ અમર કરવાની ભૂખ આ વિરોધાભાસનું સીધું પરિણામ છે. માણસ પોતાના મરવાની અનિવાર્યતા સામે લડવા માટે સ્મારકો ચણે છે.

આ સંઘર્ષ આપણને રોજિંદા નિર્ણયોમાં મૂર્ખ બનાવે છે. કરિયરમાં કે સંબંધોમાં માણસ એવા નિર્ણયો લે છે જાણે તે ક્યારેય ઘરડો થવાનો જ નથી. પચાસ વર્ષ પછી કોઈ તમારી સિદ્ધિઓને યાદ રાખવાનું નથી, છતાં લોકો પદ અને પૈસા માટે પોતાના વર્તમાનનો ભોગ આપી દે છે. મગજ મોતની વાસ્તવિકતાને એક અમૂર્ત થિયરી બનાવીને દૂર ધકેલે છે અને આપણે અમરત્વના ભ્રમમાં વ્યસ્ત રહીએ છીએ.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ આપણા ક્રિકેટમાં જોવા મળે છે. મહાન બેટ્સમેન હોય કે સ્ટાર કેપ્ટન, તેની ઉંમર પાંત્રીસ વટાવે એટલે રિફ્લેક્સ ધીમા પડે છે. આંકડા બતાવે છે કે અંત નજીક છે. પ્રેક્ષકોને ખબર છે, સિલેક્ટર્સને ખબર છે, પણ ખુદ ખેલાડી માનવા તૈયાર નથી હોતો કે તેનો સમય પૂરો થઈ ગયો છે. તે નેટ્સમાં વધુ પરસેવો પાડે છે, ટેકનિક સુધારવાના બહાના શોધે છે. તેને લાગે છે કે સન્યાસ તો સામાન્ય ખેલાડીઓ માટે છે, પોતે તો કંઈક જુદો જ ચમત્કાર કરશે. પોતાની રમતનું મોત સ્વીકારવાની અસમર્થતા તેને શરમજનક વિદાય તરફ ધકેલે છે.

જ્યાં સુધી માણસ પોતાના અંતને ગંભીરતાથી લેતો નથી, ત્યાં સુધી તે ક્યારેય સાચું જીવી શકતો નથી. પોતાના અસ્તિત્વની ક્ષણભંગુરતા પચાવવી એ જ અસલી પરિપક્વતા છે.

આપણે બધા મરવાના છીએ એ વાત મગજ સ્વીકારે છે, પણ હું પોતે નહીં મરું એવી જીદ આત્મા ક્યારેય છોડતો નથી.