મોર્ફોલોજિકલ વિચારસરણી

નવીનતા આકાશમાંથી સીધી નથી ટપકતી. મોટા ભાગના લોકો માને છે કે નવો વિચાર એટલે કોઈ દૈવી પ્રેરણા. વાહિયાત માન્યતા છે આ. નવો આઈડિયા એટલે જુના ભાગોનું તદ્દન નવું જોડાણ. આ પદ્ધતિને મોર્ફોલોજિકલ થિંકિંગ કહે છે. કોઈ પણ જટિલ વસ્તુ કે સમસ્યાને તેના મૂળ પરિમાણોમાં તોડી નાખો. દરેક પરિમાણના બધા જ શક્ય વિકલ્પો લખી કાઢો. પછી આંખો મીંચીને અણધાર્યા ખાના જોડી દો. જે ક્યારેય વિચાર્યું નહોતું, તે અચાનક ટેબલ પર જીવંત થઈ જશે.

આ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ સ્વિસ ખગોળશાસ્ત્રી ફ્રિટ્ઝ ઝ્વીકીએ ૧૯૪૦ના દાયકામાં વિકસાવી હતી. તેઓ તારાઓ અને સુપરનોવા શોધતા હતા, પણ એમણે રોકેટ એન્જિનની ડિઝાઇન સુધારવા માટે આ મોડેલ વાપર્યું. તેમણે કહ્યું કે માનવીય મગજ પૂર્વગ્રહોથી ટેવાયેલું છે. આપણે હંમેશા જાણીતા રસ્તે જ વિચારીએ છીએ. જ્યારે તમે દરેક પરિમાણનું ગણિત ટેબલ પર મૂકીને સરવાળા-બાદબાકી કરો, ત્યારે જ નવા ચમત્કારો દેખાય છે.

આપણે સામાન્ય રીતે જૂની ટેવોના ગુલામ હોઈએ છીએ. ટૂથપેસ્ટ એટલે ટ્યુબ, કાર એટલે પેટ્રોલ અને ડ્રાઇવર. જ્યારે તમે વિચારના દરેક ટુકડાને અલગ કરો, ત્યારે ખબર પડે કે બધું જ બદલી શકાય છે. આ પદ્ધતિ અંધારામાં ગોળીબાર કરવાથી બચાવે છે. એ ક્રિએટિવિટીને અકસ્માતમાંથી ઉઠાવીને સિસ્ટમ બનાવી દે છે. જેને લોકો આઉટ ઓફ ધ બોક્સ કહે છે, તે હકીકતમાં વ્યવસ્થિત તોડફોડ સિવાય કશું નથી.

ભારતના એફએમસીજી માર્કેટિંગમાં આ જ બન્યું. પરંપરાગત શેમ્પૂ એટલે કાચની મોટી બોટલ અને શહેરી વર્ગ. સી. કે. રંગનાથને જ્યારે ચિક શેમ્પૂ બનાવ્યું, ત્યારે આ પરિમાણો તોડ્યા. કન્ટેનર એટલે પ્લાસ્ટિક સેશે, કિંમત એક રૂપિયો, ખરીદનાર ગ્રામીણ મજૂર. પરિણામ એ આવ્યું કે આખી ભારતીય દુકાનો સેશેની લટકતી લડીઓથી ભરાઈ ગઈ. કોઈ ચમત્કાર નહોતો, પરિમાણોની નવી ગોઠવણ હતી.

વિચારવાનો અર્થ નવું સર્જન નથી, અસ્તિત્વમાં રહેલા ટુકડાઓને નવા ખૂણેથી ગોઠવવાની હિંમત છે.