નૈતિક બીજગણિત

મન જ્યારે ગૂંચવાય ત્યારે લાગણીઓ અવાજ વધારે છે અને તર્ક બેસી જાય છે. કોઈ મોટો નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે માણસ અંદરથી વહેંચાઈ જાય છે. આવા સમયે ગણિત કામ આવે છે, પણ આંકડાઓનું નહીં, વિચારોનું. એક કાગળ લો. વચ્ચે ઊભી લીટી દોરો. એક બાજુ ફાયદા લખો, બીજી બાજુ નુકસાન. આ સાદી લાગતી રીતને બેન્જામિન ફ્રેન્કલિને ૧૭૭૨માં જોસેફ પ્રિસ્ટલીને લખેલા એક પત્રમાં 'મોરલ એલજેબ્રા' એટલે કે નૈતિક બીજગણિત નામ આપ્યું હતું.

ફ્રેન્કલિન જાણતા હતા કે એક તરફનો ફાયદો કદાચ બીજી તરફના બે નુકસાન જેટલો વજનદાર હોય. એટલે એમણે સરખામણી શરૂ કરી. જો બંને બાજુ સમાન વજન ધરાવતા મુદ્દા દેખાય તો બંનેને છેકી નાખવાના. ત્રણ-ચાર દિવસ સુધી વિચારો ઉમેરતા જવાના, સરખા વજનવાળા તર્કો બાદ કરતા જવાના. છેલ્લે જે બાજુ પલ્લું નમે, એ જ તમારો અંતિમ નિર્ણય. આ કોઈ જાદુ નથી, લાગણીઓની ભીડમાંથી સ્પષ્ટતા તારવવાની સીધી રીત છે.

આપણે મોટે ભાગે નિર્ણયો આવેગમાં લઈએ છીએ. એક જ દલીલ મગજ પર સવાર થઈ જાય એટલે આખી વાસ્તવિકતા ઢંકાઈ જાય છે. નૈતિક બીજગણિત આપણને મનની ભ્રમણાઓ સામે અરીસો ધરે છે. જ્યારે તમે કાગળ પર દલીલ લખો છો ત્યારે મગજનો પૂર્વગ્રહ નગ્ન થઈ જાય છે. નિર્ણય સાચો પડશે કે ખોટો એ તો ભવિષ્ય નક્કી કરશે, પણ આ પદ્ધતિ તમને ખોટા સમયે અંધારામાં કૂદકો મારતા અટકાવે છે.

હરિયાણાના એક ગામડાનો કુસ્તીબાજ વિચારો. ઘૂંટણની જૂની ઈજા છતાં નેશનલ ટ્રાયલ્સમાં ઊતરવું કે ઓપરેશન કરાવીને આવતા વર્ષના એશિયન ગેમ્સની રાહ જોવી? એક તરફ મેડલની લાલચ, સરકારી નોકરીનું વચન અને ગામમાં વાહવાહી છે. બીજી તરફ કાયમી અપંગતાનું જોખમ અને કારકિર્દીનો અકાળે અંત છે. આવેગમાં આવીને અખાડામાં ઊતરી જવું સરળ છે. પણ જો એ કાગળ પર બંને પક્ષો તોળવાનું શરૂ કરે, તો અહંકાર ઓગળી જાય છે અને વાસ્તવિકતા સામે આવે છે.

જે નિર્ણયો લાગણીના ઘોડાપૂરમાં લેવાય છે, એના હિસાબ આખી જિંદગી કાગળ પર ચૂકવવા પડે છે.