મુની ફેસ અસર

કાગળ પર ફક્ત કાળા અને સફેદ રંગના બેડોળ ડાઘા હોય. કોઈ સીધી રેખા નહીં, કોઈ સ્પષ્ટ આંખ કે નાક નહીં. છતાં તમારું મગજ ક્ષણવારમાં એ ડાઘાઓમાંથી એક જીવતો ચહેરો ઊભો કરી દે છે. માનવ મનની આ અજીબ ક્ષમતાને 'મુની ફેસ' કહે છે. મગજ અધૂરી માહિતીને સહન કરી શકતું નથી. જ્યાં વિગતો ખૂટે છે, ત્યાં તે પોતાના જૂના અનુભવોની કલ્પના પૂરીને આખું ચિત્ર તૈયાર કરી નાખે છે.

કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક ક્રેગ મુનીએ ૧૯૫૭માં આ કસોટી ઘડી હતી. ગેસ્ટાલ્ટ સાયકોલોજીનો એક સાદો નિયમ છે: ક્લોઝર. મનુષ્યનું મગજ ટુકડાઓમાં નહીં, સમગ્રતામાં વિચારે છે. જો તમે માત્ર પડછાયા બતાવશો, તો પણ ખોપરી અંદરથી એક પરિચિત આકાર શોધી કાઢશે. આ ઉત્ક્રાંતિની ભેટ છે. જંગલમાં અડધો છુપાયેલો વાઘ પણ વાઘ જ દેખાવો જોઈએ, નહીંતર માણસ બચે નહીં. પણ આ જ શક્તિ આધુનિક જગતમાં આપણો સૌથી મોટો ભ્રમ બની જાય છે.

તકલીફ ત્યારે થાય છે જ્યારે ડાઘા માત્ર કાગળ પર નથી હોતા, વાસ્તવિકતામાં હોય છે. આપણે અધૂરી વાતોમાંથી આખી વાર્તા રચી નાખીએ છીએ. કોઈ એક માણસ અડધું વાક્ય બોલે, અને આપણે તેનું આખું ચરિત્ર નક્કી કરી લઈએ છીએ. અધૂરી માહિતીમાંથી ધારણાઓનું આખું સામ્રાજ્ય ઊભું કરી દેવું એ મુની ફેસની આડઅસર છે. આપણે જે નથી તેને પણ જોવા માટે ટેવાયેલા છીએ.

અમદાવાદ કે સુરતના રિયલ એસ્ટેટ માર્કેટમાં આ રોજ બને છે. બ્રોકર તમને એક અવાવરું જમીન પર લઈ જાય છે જ્યાં માત્ર ધૂળ અને પથ્થરો પડ્યા છે. તે હાથ લંબાવીને કહે છે, 'સાહેબ, સામે મેટ્રો સ્ટેશન આવશે અને પાછળ વિશાળ શોપિંગ મોલ બનશે.' કાગળ પર માત્ર ગ્રે રંગના ડાઘા છે, કોઈ સરકારી મંજૂરી નથી. છતાં ખરીદદારનું મગજ ત્યાં આલીશાન ક્લબહાઉસ અને સ્વિમિંગ પૂલ કલ્પી લે છે. ખાલી પ્લોટમાં આલિશાન હવેલી જોઈ લેવાની આ ખુમારી જ અબજો રૂપિયાનું રોકાણ કરાવી દે છે. માણસ જમીન નથી ખરીદતો, પોતાના મગજે દોરેલો ચહેરો ખરીદે છે.

મગજને અધૂરા ખાલીપો ગમતા નથી; એટલે જ એ ઘણી વાર સાવ ખોટા ચહેરા ચીતરીને રાજી થાય છે.