ડાબી કોલમની કવાયત

માણસ બોલે છે કંઈક અને વિચારે છે સાવ જુદું. સંબંધો કે સંસ્થાઓ આ જૂઠના પાયા પર જ તૂટે છે. 'ધ ફિફ્થ ડિસિપ્લિન' પુસ્તકમાં પીટર સેંગે આ રોગ પકડવા માટે એક સરળ કવાયત આપી છે: કાગળના બે ભાગ પાડો. જમણી બાજુ એ લખો જે તમે મીટિંગમાં મોઢેથી બોલ્યા. ડાબી બાજુ એ લખો જે તે વખતે તમારા મનમાં ખરેખર ચાલતું હતું પણ તમે ગળી ગયા. આ ડાબી કોલમ એ તમારો અસલી અરીસો છે.

આ પદ્ધતિ મૂળ તો હાર્વર્ડના પ્રોફેસર ક્રિસ આર્ગિરિસ અને ડોનાલ્ડ શોનની દેન છે. મોટા ભાગના વ્યવસાયોમાં માણસો સીધો સંઘર્ષ ટાળવા માટે ઉપરછલ્લી મીઠાશ ઓઢી લે છે. આપણે કહીએ છીએ: "ચોક્કસ, આ વિચાર સારો છે." પણ અંદરથી બબડીએ છીએ: "આ મૂર્ખ માણસ આખી પેઢી ડુબાડશે." આ વણબોલાયેલા વિચારો ઝેર બનીને સિસ્ટમમાં ફેલાય છે. કાગળ પર ડાબી કોલમ જોવાથી સમજાય છે કે અસલ સમસ્યા પ્રોજેક્ટ નથી, તમારી પોતાની દંભી ચૂપકીદી છે.

આપણો સમાજ તો આ દંભ પર જ જીવે છે. ગામડાની સહકારી ડેરીની કારોબારી બેઠક જુઓ. નવા ચેરમેન ચિલિંગ પ્લાન્ટનું ૨૦ લાખનું આંધળું બજેટ રજૂ કરે છે. અનુભવી ડિરેક્ટર ભીખાભાઈ મોઢેથી હાથ જોડીને કહે છે, "પ્રમુખશ્રીનો વિચાર પ્રગતિશીલ છે, આપણે આગળ વધવું જોઈએ." આ જમણી કોલમ છે. પણ ભીખાભાઈના મનની ડાબી કોલમમાં શું ચાલે છે? "ચેરમેન પોતાના સાળાને કોન્ટ્રાક્ટ આપીને કમિશન ખાવાનો છે. ડેરી ખાડામાં જશે." ભીખાભાઈ આ બોલતા નથી, કારણ કે ચૂંટણીમાં મત ગુમાવવાનો ડર છે. પરિણામે ડેરીનું દેવું વધે છે અને દૂધ ઉત્પાદક ખેડૂતો રડે છે.

જ્યાં સુધી ડાબી કોલમમાં ધરબાયેલું સત્ય જમણી કોલમ સુધી પહોંચવાની હિંમત ન કેળવે, ત્યાં સુધી કોઈ વહીવટ સુધરી શકતો નથી. ચૂપ રહેવું એ સંસ્કાર નથી, વ્યવસ્થિત કાયરતા છે.

જે વાત મોઢેથી નથી બોલાતી, એ જ છેવટે આખી સંસ્થાને ભરખી જાય છે.