કોઆન

તર્ક જ્યારે થાકીને બેસી પડે, ત્યારે સમજણની શરૂઆત થાય છે. બૌદ્ધ ઝેન પરંપરામાં એક વિચિત્ર સાધન છે: કોઆન. આ કોઈ સીધો સવાલ નથી, જેના ચાર વિકલ્પો હોય. આ એક એવો કોયડો છે જેનો તાર્કિક જવાબ જ શક્ય નથી. દાખલા તરીકે પ્રખ્યાત સવાલ: બે હાથ ભેગા થાય ત્યારે તાળી વાગે, પણ એક હાથની તાળીનો અવાજ કેવો હોય? મગજ આ સવાલ પાછળ દોડે છે, ગૂંચવાય છે અને છેવટે તૂટી પડે છે. બસ, આ બિંદુ જ એનું લક્ષ્ય છે.

આ વિચાર ચીનના ચાન બૌદ્ધ ધર્મમાંથી આવ્યો અને જાપાનના ઝેન સંપ્રદાયમાં ખીલ્યો. ગુરુ પોતાના શિષ્યને આવો કોયડો પકડાવી દેતા. શિષ્ય દિવસો કે મહિનાઓ સુધી તેના પર ધ્યાન ધરે. તેનું સામાન્ય, સુધરેલું અને ગણતરીબાજ મગજ હારી જાય ત્યાં સુધી એ મથે. જ્યારે મગજ પોતાના તમામ પૂર્વાગ્રહો છોડી દે, ત્યારે અચાનક સત્યનો ઝબકારો થાય છે, જેને ઝેનમાં 'કેન્શો' કહે છે. આ બુદ્ધિશાળી બનવાની નહીં, પણ બુદ્ધિના અહંકારને ઓગાળવાની પ્રાચીન ટેકનિક છે.

આપણું આખું જીવન 'કારણ અને પરિણામ'ના ચોકઠાંમાં ગોઠવાયેલું છે. આપણને દરેક વાતનો તાત્કાલિક, સુઘડ જવાબ જોઈએ છે. પણ જિંદગીના મોટા પ્રશ્નો ક્યારેય ગણિતના સમીકરણ જેવા નથી હોતા. કોઆન આપણને એ શીખવે છે કે જ્યાં સુધી તમે જાણીતા તર્કના પાંજરામાં પુરાયેલા રહેશો, ત્યાં સુધી કોઈ નવો રસ્તો નહીં જડે. કેટલીક સમસ્યાઓ ઉકેલવાની નથી હોતી, એનાથી પર થવાનું હોય છે.

આપણા શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસની હાલત જુઓ. કોટા કે અમદાવાદના ટ્યુશનમાં બેઠેલો છોકરો સોળ કલાક એમસીક્યુ સોલ્વ કરે છે. એને શીખવાડવામાં આવે છે કે દરેક સવાલનો એક સાચો જવાબ હોય જ છે અને તે ચાર ગોળ કુંડાળામાંથી એકમાં પુરાયેલો છે. પછી અચાનક એ જિંદગીની વાસ્તવિક બોર્ડ પરીક્ષામાં પ્રવેશે છે. ત્યાં કરિયર કે સંબંધોના સવાલો આવે છે, જેના કોઈ તૈયાર ફોર્મ્યુલા નથી. એ મૂંઝાઈ જાય છે, કારણ કે એને ક્યારેય એવો સવાલ પૂછાયો જ નથી જેનો કોઈ સીધો ઉત્તર ન હોય.

જે પ્રશ્ન મગજને થકવીને ચૂપ કરી દે, સમજી લેવું કે એ જ તમને સાચી જાગૃતિ તરફ ધકેલી રહ્યો છે.