ત્રીજા પુરુષમાં સ્વ-સંવાદ

પોતાના વિશે વાત કરતી વખતે 'હું' ન વાપરવું અને પોતાનું નામ લઈને ત્રીજા પુરુષમાં બોલવું, એનું નામ ઇલિઇઝમ. સાંભળવામાં આ વિચિત્ર કે અહંકારી લાગે. રોમન બાદશાહ જુલિયસ સીઝર પોતાના યુદ્ધો વિશે લખતી વખતે પોતાને સીઝર તરીકે જ સંબોધતો. રમતવીરો કે નેતાઓ વારંવાર આવું કરતા જોવા મળે છે. પરંતુ આ માત્ર વટ મારવાની સ્ટાઇલ નથી. આધુનિક મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આ મનની એક અદ્ભુત ચાલ છે. પોતાને પરોક્ષ રીતે જોવાની આ એક પ્રાચીન પદ્ધતિ છે.

લેટિન ભાષાના શબ્દ 'ઇલ્લે' પરથી આ નામ આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે 'તે માણસ'. મનોવૈજ્ઞાનિક ઇથન ક્રોસ અને ઇગોર ગ્રોસમેનના સંશોધનો બતાવે છે કે જ્યારે માણસ પોતાની જાત સાથે વાત કરતી વખતે 'હું શું કરું?' ના બદલે પોતાના નામથી પૂછે કે 'રમેશ, હવે તારે શું કરવું જોઈએ?', ત્યારે મગજનું ભાવનાત્મક તોફાન એકદમ શાંત પડી જાય છે. તમે તમારી પોતાની સમસ્યાથી થોડા દૂર થઈ જાઓ છો. અંગત અહંકાર ઓગળે છે અને બુદ્ધિ સાક્ષીભાવમાં આવી જાય છે.

આપણે જ્યારે કોઈ મુશ્કેલીમાં હોઈએ ત્યારે લાગણીઓમાં ગૂંચવાઈ જઈએ છીએ. આપણે આપણા જ વિચારોના બંધક બની જઈએ છીએ. એ વખતે જો તમે તમારા જ સંકટને બહાર ઊભેલા ત્રીજા માણસ તરીકે જુઓ, તો નકામો ગભરાટ તરત ગાયબ થઈ જાય છે. બીજાને મફત સલાહ આપવી સહેલી છે કારણ કે એમાં આપણી ચામડી દાવ પર હોતી નથી. ઇલિઇઝમ તમારી અંદર એ જ સસ્તો અને સચોટ સલાહકાર ઊભો કરી આપે છે.

ધારો કે અમદાવાદની કોઈ સોસાયટીની વાર્ષિક મીટિંગ ચાલે છે. મેઇન્ટેનન્સના હિસાબ બાબતે ચેરમેન હસમુખભાઈ સામે દસ જણા મોં ફાડીને ઊભા થઈ ગયા છે. આરોપો થાય છે અને વાતાવરણ ગરમ છે. હસમુખભાઈ જો મનમાં વિચારશે કે 'આ લોકો મારું અપમાન કરે છે', તો બ્લડપ્રેશર વધશે અને ઝઘડો વકરશે. પણ જો તેઓ મનમાં જાતને કહેશે કે 'હસમુખ, શાંત થા. આ લોકોનો ગુસ્સો હિસાબ સામે છે, તારી સામે નહીં. હવે હસમુખે શું કરવું જોઈએ?', તો દૃશ્ય પલટાઈ જશે. અપમાન વ્યક્તિગત નહીં રહે, એક વહીવટી પ્રશ્ન બની જશે.

પોતાના ડ્રામામાંથી બહાર નીકળવાનો સૌથી સસ્તો રસ્તો એ છે કે પોતાના નાટકના પ્રેક્ષક પોતે જ બની જવું.