ભયનો વિરોધાભાસ

માણસ પીડાથી ભાગે છે અને સુખ પાછળ દોડે છે. આ કુદરતનો સાદો નિયમ છે. તો પછી લોકો સ્વેચ્છાએ ડરવા માટે ટિકિટ કેમ ખરીદે છે? જે ચીજ વાસ્તવમાં આપણને ધ્રુજાવી દે, પરસેવો વાળી દે અને રાતની ઊંઘ હરામ કરી નાખે, એ જ ચીજ પડદા પર કે પુસ્તકમાં જોઈને આપણને મજા કેમ આવે છે? આ કોયડાને તત્વચિંતકો 'હોરર પેરાડોક્સ' કહે છે. અઢારમી સદીમાં ડેવિડ હ્યુમે આ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો અને છેલ્લી સદીઓમાં નોએલ કેરોલ જેવા કળા-મીમાંસકોએ તેને વિગતે તપાસ્યો.

આ વિરોધાભાસનું રહસ્ય એક સલામત અંતરમાં છુપાયેલું છે. મગજ જાણે છે કે વાઘ સામે ઊભો નથી, માત્ર પડદા પર ગર્જના કરે છે. ભય પ્રાથમિક રસાયણો છોડે છે, શરીરમાં એડ્રેનાલિન દોડે છે અને રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જાય છે. પણ આ બધું નિયંત્રિત માહોલમાં બને છે. કટોકટીનો આભાસ થાય છે, પણ ખરેખર કોઈ નુકસાન થવાનું નથી. જોખમ વિના મળતો આ ઉત્તેજનાનો આંચકો માણસના સુસ્ત થઈ ગયેલા ચેતાતંત્રને ઢંઢોળે છે.

આપણો ઘરસંસાર પણ આ મનોવૈજ્ઞાનિક રમતથી મુક્ત નથી. સંયુક્ત કુટુંબમાં સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો કજિયો રોજિંદી ત્રાસદી હોય છે. કોઈને ઘરમાં કકળાટ ગમતો નથી. છતાં રાત્રે આઠ વાગ્યે ટીવી સામે બેસીને એ જ સાસુ અને એ જ વહુ ભેગાં મળીને ટીવી સીરિયલનો ઝેરીલો કલેશ અનહદ રસથી જુએ છે. કુટિલ જેઠાણી કાવતરું ઘડે, ખંધો સસરો વસિયત બદલે અને નિર્દોષ વહુ રડે—આ બધું જોઈને બંનેનો જીવ અધ્ધર થઈ જાય છે. વાસ્તવિક ઘરમાં જે ઝેર છે, કાલ્પનિક પડદે એ જ કલેશ મનોરંજન બની જાય છે.

માણસ માત્ર શાંતિથી જીવી શકતો નથી. તેને પોતાના ભયને સુરક્ષિત અંતરેથી સ્પર્શવો ગમે છે. આપણે આગની ગરમી માણવી છે, પણ દાઝ્યા વિના. જીવનની અસલી અરાજકતા જ્યારે કાબૂમાં રહીને રજૂ થાય, ત્યારે ત્રાસ પણ રોમાંચ બની જાય છે.

જે આગ ઘર બાળે તે આપત્તિ છે, પણ કાચની બારી પાછળ સળગતી દેખાય ત્યારે એ જ દ્રશ્ય તમાશો બની જાય છે.