સમક્ષિતિજ સમાજ

સદીઓ સુધી દુનિયા ઊભી લાઈનમાં જીવતી હતી. ઉપર રાજા, વડીલ કે ધર્મગુરુ બેઠા હોય અને નીચે સામાન્ય માણસ હુકમ સાંભળે. સત્તા હંમેશાં ઉપરથી નીચે વહેતી. આ ઊભો સમાજ હતો. અમેરિકન કાયદાશાસ્ત્રી લોરેન્સ ફ્રિડમેને ૧૯૯૯માં 'ધ હોરિઝોન્ટલ સોસાયટી' પુસ્તકમાં બતાવ્યું કે આ જૂનો ઢાંચો તૂટી ગયો છે. હવે માણસ પોતાની ઓળખ પરિવાર, ગામ કે સ્થાનિક નેતા પાસેથી નથી લેતો. તે સપાટ સમક્ષિતિજ પર પોતાની પસંદગીના અજાણ્યા લોકો સાથે જોડાય છે. ઊર્ધ્વ સંબંધો ખતમ થઈ રહ્યા છે અને આડા સંબંધોનું સામ્રાજ્ય સ્થપાયું છે.

આ કોઈ નાની સામાજિક ક્રાંતિ નથી. જૂના જમાનામાં બાપ દીકરાને જે સંસ્કાર આપતો તે જ આખરી સત્ય ગણાતું. આજે સોળ વર્ષનો છોકરો ઘરમાં બેસીને દુનિયાના બીજા છેડે બેઠેલા અજાણ્યા ગેમર કે યુટ્યુબર સાથે પોતાની જાત સરખાવે છે. હવે વડીલોનું નિયંત્રણ પૂરું થઈ ગયું છે. સત્તા અને પ્રભાવ હવે સપાટ જમીન પર વહેંચાઈ ગયા છે. તમે કોણ છો તે તમારો વારસો નક્કી નથી કરતો, પણ તમે કયા સમાન જૂથ સાથે જોડાયેલા છો તે નક્કી કરે છે.

આ વ્યવસ્થાની સૌથી મોટી કિંમત અરાજકતા છે. જ્યારે કોઈ ટોચની સત્તા માન્ય ન રહે ત્યારે જૂઠાણાં અને અફવાઓ રોકનાર કોઈ બચતું નથી. દરેક માણસ પોતાના અહંકારને પોષતા ટોળાનો હિસ્સો બની જાય છે. સમાજ સંવાદ ગુમાવી બેસે છે અને અલગ અલગ ખાંચાઓમાં વહેંચાઈ જાય છે. કોઈ એક કેન્દ્રિય સત્ય બચતું નથી, માત્ર સરખા વિચારો ધરાવતા લોકોનો ઘોંઘાટ બચે છે.

આપણા દેશના વૉટ્સએપ ગ્રૂપો કે સોશિયલ મીડિયા ટાઈમલાઈન આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઘરમાં બેઠેલા કાકા હવે દાદાજીના અનુભવ કે શિક્ષકના જ્ઞાન પર ભરોસો નથી કરતા. તેઓ વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીના કોઈ અજાણ્યા ગ્રૂપમાં આવેલો સંદેશો સાચો માનીને આખી દુનિયા સામે લડી પડે છે. ટીવી ન્યૂઝની ચર્ચાઓમાં પણ કોઈ વિદ્વાનનું માન નથી. જે મોટેથી બરાડા પાડી શકે તે જ સાચો. પોતાના જેવી જ પૂર્વગ્રહગ્રસ્ત માનસિકતા ધરાવતા લોકોનું જૂથ બનાવીને બેસી જવું એ જ આ સપાટ સમાજની કમનસીબી છે.

જે સમાજમાં ઊંચાઈનું સન્માન મરી જાય, ત્યાં છેવટે છીછરાપણું જ વિજેતા બને છે.