અર્થ શોધતો માનવી

માણસ માત્ર રોટલો ચાવીને જીવી શકતો નથી. ભૂખ સંતોષાય પછી તેને કારણ જોઈએ છે. વિજ્ઞાન આપણને 'હોમો સેપિયન્સ' કહે છે, એટલે કે વિચારતો માનવ. પણ મનોવિજ્ઞાની સ્ટીવન જે. હાઈને એક નવો શબ્દ આપ્યો: 'હોમો સિગ્નિફિકાટિવા'. અર્થ થાય છે અર્થ પેદા કરતો પ્રાણી. આપણી મૂળભૂત જરૂરિયાત માત્ર શ્વાસ લેવાની નથી, પણ ઘટનાઓમાંથી હેતુ ઉપજાવી કાઢવાની છે. આપણી સામે કોઈ અકસ્માત થાય કે સફળતા મળે, મગજ તરત પૂછે છે: આની પાછળનો છૂપો ઈશારો શું છે?

આ પ્રાણી નરી હકીકતો સહન કરી શકતું નથી. રેન્ડમ ઘટનાઓ આપણને અકળાવે છે. રસ્તા પર પથ્થર પડ્યો હોય તો કુતરાને ફરક નથી પડતો, પણ માણસ તેના પર સિંદૂર લગાવીને ચમત્કાર જોડી દેશે. આપણે અસ્તવ્યસ્ત દુનિયાને વાર્તાઓમાં ગોઠવીએ છીએ. નફો, ખોટ, લગ્ન, બીમારી કે દુર્ઘટના, દરેક બાબતને આપણે અર્થના ચોકઠામાં બેસાડીએ છીએ. અર્થ એ કુદરતી વાસ્તવિકતા નથી, માનવ મગજે રચેલું ફેબ્રિક છે.

આ માનસિકતાનો સૌથી મોટો ઉપયોગ અને દુરુપયોગ કોર્પોરેટ જગત કરે છે. બજાર ક્યારેય વસ્તુ નથી વેચતું, અર્થ વેચે છે. તમે માત્ર ખાંડનું પાણી કે લોખંડની કાર નથી ખરીદતા, એક ઓળખ ખરીદો છો. જો કોઈ બ્રાન્ડ માત્ર ઉપયોગિતા સમજાવશે તો તે સસ્તી બનશે. જેવી તે ભાવના અને હેતુ જોડશે, તે સંપ્રદાય બની જશે. માણસ અર્થ પાછળ ઘેલો છે, એટલે જ તે ખાલી આંકડાઓ કરતાં રૂપક પાછળ આંધળો દોડે છે.

ભારતના મોટા ઉદ્યોગજગતમાં આ રોજ જોવા મળે છે. દેશી સાબુ બનાવતી કંપની માત્ર ફીણ નથી વેચતી; તે સ્વદેશી ગૌરવ અને સંસ્કૃતિ રક્ષણનો અર્થ વેચે છે. કોઈ સ્ટાર્ટઅપ પોતાના કર્મચારીઓને રાતે બાર વાગ્યા સુધી ઓફિસમાં બેસાડી રાખે છે, પગાર વધાર્યા વગર. શા માટે? કારણ કે બોસ તેમને કહે છે કે 'આપણે માત્ર સોફ્ટવેર નથી બનાવતા, ભારતનું ભવિષ્ય બદલી રહ્યા છીએ.' યુવાનો થાક ભૂલીને મફતમાં મજૂરી કરે છે, કારણ કે તેમને રોટલા કરતાં મોટો અર્થ પકડાવી દેવાયો છે.

જે માણસને જીવનમાં અર્થ નથી મળતો, તેને કોઈ પણ ચતુર વેપારી પોતાનો અર્થ પકડાવી દે છે.