ઈગલમેનનો પ્રયોગ

જ્યારે માણસ મોતની અણી પર હોય, ત્યારે સમય ધીમો પડી જાય છે? કાર અકસ્માત વખતે કે ઊંચાઈ પરથી લપસ્યા પછી લોકો કહે છે કે બધું સ્લો મોશનમાં દેખાતું હતું. આ કોઈ જાદુ નથી, ખોપરીની અંદર ચાલતી ભ્રમણા છે. ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ ડેવિડ ઈગલમેને ઈસવીસન ૨૦૦૭માં આ તપાસવા માટે માણસોને ૧૫૦ ફૂટની ઊંચાઈ પરથી જાળીમાં મુક્ત પતન કરાવ્યા. તેમના હાથ પર એક ડિજિટલ કાંડાઘડિયાળ બાંધ્યું હતું, જેના અંક એટલી ઝડપે બદલાતા હતા કે સામાન્ય આંખે વંચાય નહીં. જો ભયમાં મગજ ખરેખર કેમેરાની જેમ હાઈ-સ્પીડ ફ્રેમ્સ પકડતું હોય, તો પડતી વખતે એ અંકો વંચાઈ જવા જોઈતા હતા.

પરિણામ સાવ ઊલટું આવ્યું. કોઈને અંક વંચાયા નહીં. સમય ખરેખર ધીમો પડતો જ નથી. આપણી ઇન્દ્રિયોનું પ્રોસેસિંગ એ જ સ્પીડ પર ચાલે છે. તો પછી અકસ્માત પછી આપણને એવું કેમ લાગે છે કે ઘડીઓ ખેંચાઈ ગઈ હતી? મગજની રચના જ એવી છે. જ્યારે આપણી ઉપર ખતરો આવે છે, ત્યારે 'એમિગ્ડાલા' નામનો ભાગ સક્રિય થાય છે અને વધારાની યાદો ભરવા માંડે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં મગજ કચરો ભૂંસી નાખે છે, પણ ભયમાં તે એકેએક પાંદડું, છાંટો અને ચીસ નોંધી લે છે. પછી જ્યારે તમે એ ઘટનાને યાદ કરો છો, ત્યારે વિગતોનો ઢગલો જોઈને તમારું મન માની લે છે કે એ ક્ષણ ઘણી લાંબી ચાલી હશે.

આ સત્ય સમજવું જરૂરી છે કારણ કે આપણું મગજ ભૂતકાળને કાયમ લંબાવીને કે ટૂંકાવીને જોવાનો રોગ ધરાવે છે. તણાવ અને ક્લેશ હોય ત્યાં પાંચ મિનિટ પણ પાંચ કલાક જેવી લાગે છે. ખુશીની પળો સડસડાટ નીકળી જાય છે કારણ કે મગજને ત્યાં બધું સાચવવાની ઉતાવળ નથી હોતી. મુશ્કેલીની સ્થિતિમાં માણસ ઘણી વાર માને છે કે દુઃખ અવિરત ચાલ્યું, પણ વાસ્તવમાં એ માત્ર સંસ્મરણોની ગીચતા હોય છે.

સંયુક્ત કુટુંબના ઘરમાં આ રોજિંદી માનસિકતા છે. ધારો કે વહુ અને સાસુ વચ્ચે રસોડામાં તપેલી પછડાવા બાબતે માત્ર ચાલીસ સેકન્ડની તીખી તકરાર થઈ. સામાન્ય ઘડિયાળ પ્રમાણે એ અડધી મિનિટ હતી. પણ સાંજે જ્યારે વહુ પોતાના પિયરમાં ફોન કરીને કે સાસુ પોતાના દીકરા આગળ એ વાત માંડે, ત્યારે એમને લાગે કે અડધો કલાક સુધી તોફાન ચાલ્યું હતું. એ ક્ષણનો ડર, આઘાત અને કડવાશ મગજે એવી સઘનતાથી નોંધી લીધા કે સમય રબરની જેમ ખેંચાઈ ગયો. માણસ ઘટનાથી એટલો નથી થાકતો, જેટલો એના મગજમાં નોંધાયેલા વિગતોના વજનથી થાકે છે.

સમય ક્યારેય ધીમો નથી થતો; ડરી ગયેલું મન જ વધારાની વિગતો નોંધીને આપણને છેતરે છે.