ડિસ્ટોપિયન કથા

આપણે ભવિષ્યની કલ્પના કરીએ ત્યારે સ્વર્ગ જેવી દુનિયા વિચારીએ છીએ. બધું સુવ્યવસ્થિત, ટેકનોલોજીથી સજ્જ અને સુખી. ડિસ્ટોપિયન કથા આ કપોળકલ્પનાની બરાબર સામે ઊભી રહે છે. આ એવી કાલ્પનિક વાર્તા છે જ્યાં માનવજાતનું ભવિષ્ય અત્યંત ભયાનક, દમનકારી અને કાળમૂખું બની ગયું છે. સરકારનો આકરો અંકુશ હોય, મશીનો માણસને ગુલામ બનાવી ચૂક્યા હોય અથવા કુદરત સાવ ખતમ થઈ ગઈ હોય. આ કેવળ ડરામણી નવલકથા નથી. એ વાસ્તવમાં આજના વર્તમાન માટે ચેતવણીની ઘંટડી છે.

આ વિચાર સાહિત્યમાંથી આવ્યો છે. ગ્રીક ભાષામાં ‘યુટોપિયા’ એટલે આદર્શ અને ઉત્તમ જગત, જ્યારે ‘ડિસ્ટોપિયા’ એટલે અનિષ્ટ અને પીડાદાયક વ્યવસ્થા. ઓગણીસસો અડતાલીસમાં જ્યોર્જ ઓરવેલે ‘૧૯૮૪’ પુસ્તક લખીને દુનિયાને બતાવ્યું કે શાસક વર્ગ માણસના મન અને ભાષા પર કેવો કબજો કરી શકે છે. એલ્ડસ હક્સલી અને અન્ય લેખકોએ પણ આવી દુનિયાઓ આલેખી. કોઈ એક વ્યક્તિએ આ શબ્દ બનાવ્યો નથી, પણ વીસમી સદીના સરમુખત્યારી રાજકારણે આ શૈલીને વૈશ્વિક ચેતવણી બનાવી દીધી.

ડિસ્ટોપિયા આપણને ભવિષ્ય ભાખવા માટે નથી લખાતો, વર્તમાનના જોખમો ખુલ્લા પાડવા માટે લખાય છે. જ્યારે નાગરિકો પોતાની સ્વતંત્રતા કે ગોપનીયતા ક્ષણિક સુખ ખાતર ગીરવે મૂકવા તૈયાર થાય છે, ત્યારે સિસ્ટમ ધીમે ધીમે વિકરાળ બની જાય છે. શરૂઆતમાં બધું સગવડભર્યું લાગે છે. પછી ખબર પડે છે કે જે પાંજરું બન્યું છે તેમાં કોઈ દરવાજો જ નથી.

આજના ભારતીય સંદર્ભમાં બેંકિંગ અને ડિજિટલ લોન માર્કેટ જુઓ. રાજેશભાઈ એક નવો સ્માર્ટફોન લેવા ત્રીસ હજારની લોન લે છે. શરતો વાંચ્યા વિના મોબાઈલ એપને ફોટા, કોન્ટેક્ટ્સ અને લોકેશનની પરવાનગી આપી દે છે. એક હપ્તો ચૂકવવામાં બે દિવસ મોડું થાય છે અને સિસ્ટમ પોતાનું અસલ રૂપ બતાવે છે. એમના આખા સગા-સંબંધીઓના ગ્રૂપમાં રિકવરી એજન્ટોના આપમેળે તૈયાર થયેલા ધમકીભર્યા મેસેજ જવા માંડે છે. અલ્ગોરિધમ એમનો ક્રેડિટ સ્કોર તોડી નાખે છે અને વીમા કંપની પ્રીમિયમ વધારી દે છે. કોઈ માણસ સામે નથી, આખી સિસ્ટમ ડેટાના આધારે ગળું દબાવી રહી છે. આ કોઈ ભવિષ્યની સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મ નથી, આપણા રોજિંદા જીવનમાં પ્રવેશી ચૂકેલો સાચો ડિસ્ટોપિયા છે.

જે ગુલામી માટે તમારે રોજ કતારમાં ઊભા ન રહેવું પડે, એ ગુલામી ડિજિટલ સગવડના રૂપમાં તમારા ખિસ્સામાં પડી રહે છે.