બેવડી અસરનો સિદ્ધાંત

તમે એક સારું કામ કરવા નીકળ્યા છો, પણ એ કામનું એક અનિવાર્ય ખરાબ પરિણામ પણ આવવાનું છે. તમે એ ખરાબ પરિણામ ઈચ્છતા નથી, પણ એને ટાળી પણ શકતા નથી. શું તમને દોષી ગણવા? આ નૈતિક પેચિદગીનો ઉકેલ એટલે 'બેવડી અસરનો સિદ્ધાંત'. આ સિદ્ધાંત કહે છે કે જો તમારો મુખ્ય હેતુ શુભ હોય, ખરાબ પરિણામ માત્ર એક આડઅસર તરીકે આવતું હોય અને તમે ખરાબ રસ્તાનો ઉપયોગ સારા પરિણામ માટે એક સાધન તરીકે ન કર્યો હોય, તો તમારું પગલું નૈતિક રીતે વાજબી છે.

આ વિચાર તેરમી સદીના ઇટાલિયન ફિલસૂફ થોમસ એક્વિનાસે પોતાની કિતાબ 'સુમ્મા થિયોલોજીયા'માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે સ્વબચાવમાં થતી હત્યાનો દાખલો આપ્યો હતો. જો તમે તમારો જીવ બચાવવા હુમલાખોર પર પ્રહાર કરો અને એ મરી જાય, તો તમારો ઈરાદો હત્યાનો નહોતો, સ્વરક્ષણનો હતો. પરિણામ બે આવ્યા: તમારો બચાવ અને સામાવાળાનું મોત. આ જ તર્ક પર આખો સિદ્ધાંત ટકેલો છે.

આ વાત નીતિશાસ્ત્રના પુસ્તકોમાંથી નીકળીને રોજિંદા જીવનના કઠોર નિર્ણયોમાં પ્રવેશે છે. મેડિસિનમાં કેન્સરના દર્દીને અસહ્ય દર્દમાંથી રાહત આપવા મોર્ફિનનો ભારે ડોઝ અપાય છે. ડોક્ટર જાણે છે કે આ ડોઝ દર્દીનું આયુષ્ય થોડું ઘટાડી શકે છે. પણ ડોક્ટરનો ઈરાદો દર્દીને મારવાનો નથી, એની પીડા શાંત કરવાનો છે. ખરાબ પરિણામ જાણીતું છે, પણ અનિચ્છનીય છે.

આપણા દેશમાં કોટા કે અમદાવાદના મોટા કોચિંગ ક્લાસિસ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. બોર્ડ અને જેઈઈની પરીક્ષા પહેલાં એક સર પોતાની બેચમાં અભ્યાસનું લેવલ અચાનક ખૂબ ઊંચું લઈ જાય છે. રોજ ૧૪ કલાકનું સખત શિડ્યુલ અને અઘરા ટેસ્ટ. સરનો સ્પષ્ટ ઈરાદો હોશિયાર વિદ્યાર્થીઓને મેરિટમાં લાવવાનો છે. પણ આ આકરી પ્રક્રિયામાં નબળા વિદ્યાર્થીઓ માનસિક તણાવ અને હતાશામાં સરી પડે છે. શિક્ષક એમને ડિપ્રેશનમાં ધકેલવા નથી માંગતા, એ માત્ર એક આડઅસર છે. જ્યાં સુધી કઠોરતા સાધન ન બને અને માત્ર અપેક્ષિત ઉપજ રહે, ત્યાં સુધી સમાજ આવા નિર્ણયોને સ્વીકારી લે છે.

દુનિયા તમારા અંતિમ ઈરાદાને માપે છે, પણ તમારી પાછળ છૂટેલા કાટમાળનો હિસાબ પણ ઇતિહાસ જ રાખે છે.