બેવડો શ્રાપ

અજ્ઞાન ક્યારેય એકલું નથી આવતું. એ પોતાની સાથે આંધળો આત્મવિશ્વાસ લઈને પ્રવેશે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ફાંસને 'ડબલ કર્સ' કહે છે. પહેલો શ્રાપ એ કે માણસ કોઈ કામમાં કાચો કે અસમર્થ છે. બીજો શ્રાપ એથીય વધુ ખતરનાક છે: તે એટલો અસમર્થ છે કે પોતાની અસમર્થતા પારખવાની ક્ષમતા પણ ગુમાવી ચૂક્યો છે. જે આવડતથી સાચો નિર્ણય લેવાય, એ જ આવડત બીજાના સાચા નિર્ણયને ઓળખવા માટે જરૂરી હોય છે. પરિણામે, ભૂલ કરનાર ક્યારેય પસ્તાતો નથી.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક ડેવિડ ડનિંગ અને જસ્ટિન ક્રૂગરના પ્રખ્યાત સંશોધનમાંથી આવ્યો છે. એમણે સાબિત કર્યું કે જે માણસ વ્યાકરણ, તર્ક કે હિસાબમાં નબળો છે, તે માત્ર ખોટા જવાબો જ નથી આપતો, પણ પોતાને સૌથી હોંશિયાર માને છે. પોતાની ખામી સમજવા માટે પણ થોડી બુદ્ધિ જોઈએ. જેની પાસે એ મૂળભૂત બુદ્ધિ જ નથી, તેને પોતાનો અણઘડ કૂદકો પણ શાસ્ત્રીય નૃત્ય જેવો જ લાગે છે. અજ્ઞાન એ માત્ર જ્ઞાનનો અભાવ નથી, એ પોતાનું એક આખું નકલી સામ્રાજ્ય છે.

આ સિદ્ધાંત આપણી આસપાસના સંબંધો અને સંસ્થાઓને ખતમ કરી નાખે છે. ખાસ કરીને આપણા ભારતીય સંયુક્ત કુટુંબમાં આ રોજનો તમાશો છે. ધારો કે ઘરના સૌથી મોટા કાકા છે. એમને શેરબજાર, જમીનના કાયદા કે નવી પેઢીના ભણતરની લેશમાત્ર સમજ નથી. છતાં કુટુંબના દરેક આર્થિક કે સામાજિક ફેંસલામાં એમનો અવાજ સૌથી ઊંચો હોય છે. ખોટો સોદો કરીને લાખોનું નુકસાન કરાવશે અને પછી છાતી ઠોકીને કહેશે કે 'મારા સિવાય કોઈને ઘર ચલાવતાં નથી આવડતું.' એમની પાસે નુકસાન રોકવાની આવડત નથી, અને પોતાની મૂર્ખામી સ્વીકારવાની સૂઝ પણ નથી. આ બેવડા શ્રાપનો ભોગ આખું ખાનદાન બને છે.

ઓફિસમાં પણ આવા બોસ ઢગલાબંધ મળે છે. પ્રોજેક્ટ ડૂબે ત્યારે તેઓ ટીમ પર દોષ ઢોળે છે, કારણ કે તેમની પોતાની મર્યાદા પારખવા જેટલું મગજ પણ તેમની પાસે બચ્યું નથી હોતું. જે માણસ શીખી શકે છે, તે પોતાની ભૂલ કબૂલ કરે છે. પણ બેવડા શ્રાપમાં સબડતો માણસ સલાહને અપમાન ગણે છે. તેની નબળાઈ જ તેનું બખ્તર બની જાય છે. આવા લોકો સામે દલીલ કરવી એટલે ભેંસ આગળ ભાગવત વાંચવા જેવું છે.

જેને તરતાં નથી આવડતું તે ડૂબી જાય છે, પણ જેને લાગે છે કે પાણી જ ખોટું છે, તેને ભગવાન પણ બચાવી શકતો નથી.