સ્વત્વનું વિભાજન

પરિવારમાં કે ભીડમાં રહીને પોતાની જાતને સાબૂત રાખવી એ દુનિયાનું સૌથી અઘરું કામ છે. અમેરિકન મનોચિકિત્સક મરે બોવેને કુટુંબ વ્યવસ્થાના અભ્યાસમાંથી આ વિચાર આપ્યો. માણસનું વ્યક્તિત્વ બે પ્રકારના બળો વચ્ચે ઝૂલે છે: એક, બીજા સાથે જોડાઈ રહેવાની ખેંચતાણ અને બીજું, પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ સાચવવાની તાકાત. જ્યારે તમે સામાજિક દબાણમાં વહી ગયા વગર, સંબંધો તોડ્યા વિના, પોતાના સિદ્ધાંતો પર ટકી શકો, ત્યારે તમે આ ગુણ કેળવ્યો કહેવાય.

નબળા વ્યક્તિત્વવાળો માણસ પરિવારના ક્રોધ કે ડરને સ્પોન્જની જેમ શોષી લે છે. બાપો ખિજાય તો દીકરો પોતાની ભૂલ ન હોય તોય આખો દિવસ ધ્રૂજતો રહે. સાસુ-વહુના ઝઘડામાં આખું ઘર નર્વસ થઈ જાય. બોવેનના મતે આ અપરિપક્વતા છે. સાચું સ્વત્વ એટલે ભીતરની શાંતિ. લાગણીઓનો ઉભરો આવે ત્યારે બુદ્ધિનું સ્ટીયરિંગ ન છોડવું. અન્ય વ્યક્તિની ખુશી કે નારાજગીના ગુલામ બન્યા વગર પોતાની પસંદગી સ્પષ્ટ રાખવી એ આ કળા છે.

આપણા સમાજમાં ‘બધા ભેગા રહેવું’ એ પુણ્ય મનાય છે, પણ એની આડઅસરમાં માણસ પોતાની મૌલિકતા ગુમાવી બેસે છે. ગામડાની સહકારી મંડળી કે ડેરીની ચૂંટણી વખતે આ દૃશ્ય સાફ દેખાય. ધારો કે મહેસાણાના એક ગામમાં અમૃતભાઈ દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળીના સભ્ય છે. આખા કુટુંબનું વલણ એવું છે કે અમુક જ જ્ઞાતિના ભ્રષ્ટ ચેરમેનને મત આપવો, કારણ કે વડીલોની જૂની દોસ્તી છે. ઘરે બાપ અને કાકા દબાણ કરે છે કે આપણું ખાનદાન ક્યારેય સામે પક્ષે ન જાય.

જો અમૃતભાઈ લાગણીશીલ દબાણમાં આવીને એ જ અયોગ્ય ઉમેદવારને મત આપી દે, તો એમનું સ્વત્વ શૂન્ય છે. પણ જો તેઓ ઘરમાં કોઈ પણ પ્રકારનો ક્લેશ કે રાડારાડ કર્યા વગર, શાંત અવાજે કહી દે કે દૂધના ભાવ અને હિસાબમાં ચોરી થાય છે એટલે મારો મત લાયક માણસને જ જશે, તો એ ખરું વિભાજન છે. તેઓ કુટુંબનો ત્યાગ નથી કરતા, પણ કુટુંબના અંધ પ્રવાહમાં તણાતા પણ નથી.

સંબંધો સાચવવા માટે પોતાના વિચારો ગિરવે મૂકી દેવા એ પ્રેમ નથી, નબળાઈ છે. ટોળામાં ભળવું સહેલું છે, ભીડની વચ્ચે ઊભા રહીને પોતાની કરોડરજ્જુ સીધી રાખવી અસલ કસોટી છે.

જે માણસ બીજાને નારાજ કરવાના ડરથી પોતાના સત્યનો સોદો કરે છે, એ પરિવારમાં રહે છે પણ અસ્તિત્વમાં નથી હોતો.