ડિફરન્સ પ્રિન્સિપલ

સંપૂર્ણ સમાનતા એ એક કપોળકલ્પિત આદર્શ છે. માણસો સરખા નથી જન્મતા, તેમનામાં આવડત અને જોખમ લેવાની ક્ષમતા જુદી હોય છે. તેથી સમાજમાં આર્થિક કે સામાજિક અસમાનતા ઊભી થવાની જ. પરંતુ સવાલ એ છે કે કઈ અસમાનતા ન્યાયી ગણાય? અમેરિકન ફિલસૂફ જ્હોન રોલ્સે ૧૯૭૧માં પોતાના પુસ્તક ‘અ થિયરી ઓફ જસ્ટિસ’માં આનો જવાબ આપ્યો. રોલ્સનો સીધો તર્ક છે: અસમાનતા ફક્ત ત્યારે જ માન્ય રાખી શકાય જ્યારે તે સમાજના સૌથી કમજોર, તળિયાના માણસને સૌથી મોટો ફાયદો કરાવતી હોય.

જો કોઈ ઉદ્યોગપતિ અબજો રૂપિયા કમાય તો વાંધો નથી, શરત માત્ર એટલી કે તેની તે કમાણીના કારણે છેવાડાના માણસની જિંદગી પહેલાં કરતાં બહેતર થવી જોઈએ. જો ધનિકો વધુ ધનિક બને અને ગરીબ વધુ કચડાય, તો તે વ્યવસ્થા અન્યાયી છે. પણ જો ધનિકોની પ્રગતિ પેલા મજૂર કે નાના કારીગરના જીવનધોરણને ઊંચું લાવતી હોય, તો એ વિષમતા સ્વીકાર્ય છે. આ સામ્યવાદ નથી જે બધાને સરખી ગરીબી વહેંચે; આ મૂડીવાદની એવી સરહદ છે જ્યાં નફો નબળાના કલ્યાણ સાથે જોડાય છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ અને ભારતીય શેરબજારનું ચિત્ર જુઓ. હજારો કંપનીઓ પબ્લિક ઇશ્યૂ લાવીને રોકાણકારો પાસેથી કરોડો ઊભા કરે છે. પ્રમોટરો સુપર-રિચ બને છે, મુંબઈના સી-ફેસિંગ પેન્ટહાઉસ ખરીદે છે. રોલ્સના સિદ્ધાંત મુજબ આ અમીરી પાપ નથી, જો આ કેપિટલ માર્કેટ સિસ્ટમ એક સામાન્ય નિવૃત્ત શિક્ષક કે નાના રિટેલ ઇન્વેસ્ટરના પેન્શન ફંડને વધારતી હોય. પણ જ્યારે હાઇ-ફ્રીક્વન્સી ટ્રેડિંગ અને ઇનસાઇડર માહિતીનો ઉપયોગ કરીને મોટા માથાઓ રીટેલર્સને ખંખેરી લે, ત્યારે એ અસમાનતા અન્યાયી બની જાય છે.

આપણે ત્યાં નીતિ ઘડનારાઓ જીડીપીના આંકડા જોઈને ખુશ થાય છે. પરંતુ ડિફરન્સ પ્રિન્સિપલ પૂછે છે કે લિસ્ટિંગના દિવસે શેરમાં લાગેલી અપર સર્કિટથી સૌથી છેવાડાના ડીમેટ ખાતાધારકને શું મળ્યું? સ્પર્ધા અને ટેલેન્ટનું વળતર મળવું જ જોઈએ, પણ એ વળતર એવી રીતે વહેવું જોઈએ કે નદીના છેલ્લા છેડે બેઠેલા તરસ્યા માણસ સુધી પાણી પહોંચે. સમાજની પ્રગતિ સૌથી તેજ દોડનારની સ્પીડથી નહીં, સૌથી પાછળ રહી ગયેલા દોડવીરની હાલત પરથી મપાય છે.

જે વ્યવસ્થામાં અમીર વધુ અમીર થતાં ગરીબ વધુ લાચાર બને, એ વિકાસ નથી પણ ખુલ્લી લૂંટ છે.