ડેથ બાય જીપીટી સિન્ડ્રોમ

મગજ વાપરવાનું બંધ કરી દો એટલે વિચારવાની ક્ષમતા આપોઆપ મરી જાય. આ કોઈ રહસ્ય નથી, કુદરતનો જૂનો નિયમ છે. સ્માર્ટફોન આવ્યા પછી આપણને પોતાના ઘરના નંબર પણ યાદ રહેતા નથી. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આ આળસને છેલ્લા સ્ટેજ પર લઈ ગયું છે. 'ડેથ બાય જીપીટી સિન્ડ્રોમ' શબ્દ આ નવી બીમારી માટે વપરાવા લાગ્યો છે. આ કોઈ શારીરિક મોત નથી. આ મૌલિકતા અને વિવેકબુદ્ધિનું ધીમું, સુંવાળું મૃત્યુ છે.

આ સંજ્ઞા કોઈ એક ફિલોસોફર કે યુનિવર્સિટીએ સિક્કો પાડીને બનાવી નથી. ઇન્ટરનેટ અને એઆઈ યુગના તાજા વિવેચનમાં આ શબ્દ ઊભરી આવ્યો છે. મૂળ વિચાર સીધો છે: જ્યારે દરેક સવાલનો જવાબ, દરેક પત્રનો ડ્રાફ્ટ અને દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ તમે એક મશીનને પૂછીને તૈયાર કરવા માંડો, ત્યારે તમારું પોતાનું દિમાગ અપ્રસ્તુત બની જાય છે. જે અંગ વપરાતું નથી, તે ધીમે ધીમે ક્ષીણ થઈ જાય છે.

ખતરો એ નથી કે મશીન ભૂલ કરે છે. ખતરો એ છે કે મશીન એટલું આકર્ષક અને લીસું જૂઠ બોલે છે કે માણસ પોતાની શંકા કરવાની શક્તિ પણ ગુમાવી બેસે છે. વિદ્યાર્થી નિબંધ લખવા મગજ નથી ઘસતો, મેનેજર વ્યુહરચના વિચારતો નથી અને લેખક પોતાની શૈલી શોધવાની તકલીફ લેતો નથી. પરિણામે દુનિયામાં એકસરખા, સ્વાદ વગરના અને લાગણીહીન વિચારોનો કચરો ખડકાય છે. માણસ મશીનનો માલિક મટીને કેવળ એક આળસુ દલાલ બનીને રહી જાય છે.

આપણા શહેરોમાં ગૂગલ મેપ્સ વાપરતા રિક્ષાવાળાઓ કે કેબ ડ્રાઇવરોને જુઓ. સુરત કે મુંબઈના જે ડ્રાઇવરને પહેલાં શહેરની એકેએક ગલી, ટ્રાફિકનું નાડપારખું અને શૉર્ટકટ મોઢે હતા, તે હવે સ્ક્રીન પર દેખાતી વાદળી લીટી વગર એક કિલોમીટર પણ આગળ વધી શકતો નથી. સ્ક્રીન કહે કે સામે ખાડો છે તો પણ એ સીધો જઈને ખાડામાં ગાડી ઉતારે છે. પોતાની સામાન્ય બુદ્ધિ, રસ્તાનો અંદાજ અને વર્ષોનો અનુભવ તેણે એક અલ્ગોરિધમને ગીરવે મૂકી દીધા છે. આ જ હાલત દરેક એ ક્ષેત્રમાં થઈ રહી છે જ્યાં માણસે વિચારવાનું કામ મશીનને સોંપી દીધું છે.

જે મગજ સંઘર્ષ કરવાનું ટાળે છે, તે પોતાના જ બનાવેલા મશીનનો ગુલામ બનીને મરી જાય છે.