ગુફામાનવ અસર

વિજ્ઞાને જ્યારે કાગળ વગરની ઓફિસોની આગાહી કરી, ત્યારે લોકોએ વધુ કાગળો છાપવાનું શરૂ કર્યું. વીડિયો કોલિંગ આવ્યા પછી મુસાફરી ઘટવાને બદલે વધી ગઈ. ભૌતિકવિજ્ઞાની મિચિયો કાકુએ આ વિરોધાભાસને 'કેવમેન ઇફેક્ટ' નામ આપ્યું. સીધો નિયમ છે: જ્યારે આધુનિક ટેકનોલોજી અને આદિમ માનવ વૃત્તિઓ વચ્ચે ટક્કર થાય છે, ત્યારે હંમેશા આદિમ વૃત્તિ જીતે છે. આપણું મગજ લાખો વર્ષ જૂનું છે. આપણને સ્પર્શ, નજર અને વાસ્તવિક હાજરીની ભૂખ છે.

આપણે સ્ટીવ જોબ્સના યુગમાં જીવીએ છીએ, પણ આપણું જીવવિજ્ઞાન પથ્થર યુગનું છે. જંગલમાં ભટકતો ગુફામાનવ માત્ર એના પર વિશ્વાસ કરતો જે તે પોતાની આંખે જોઈ શકે, જેને અડી શકે. ડિજિટલ ફાઈલો હવામાં અદૃશ્ય થઈ શકે છે, પણ હાથમાં પકડેલો કાગળ સાચો લાગે છે. ફોટો જોઈને પ્રેમ નથી થતો, રૂબરૂ મળવું પડે છે. ઉત્ક્રાંતિએ આપણા ડીએનએમાં ભૌતિક પુરાવાની ભૂખ કોતરી દીધી છે. ટેકનોલોજી સાધન બદલી શકે, માણસની મૂળભૂત જૈવિક ભૂખ નહીં.

ભારતીય રાજકારણ આ માનસિકતાનું ઉત્તમ પ્રદર્શન છે. વોટ્સએપ ગૃપ, સોશિયલ મીડિયા અભિયાનો અને એઆઈ દ્વારા બનાવેલા વિડીયો ગમે તેટલા ફરે, ચૂંટણી જીતવા માટે નેતાએ ધૂળિયા રસ્તા ખૂંદવા જ પડે છે. લાખો રૂપિયાના ડિજિટલ પ્રચાર છતાં મતદાર પોતાના ગામના ચોરે નેતાની સભા જોવા જાય છે. નેતા સ્ટેજ પરથી હાથ જોડે, ગળામાં હાર પહેરે અને પરસેવો પાડે, ત્યારે જ પચાસ હજારની ભીડને ખાતરી થાય છે કે આ માણસ આપણો છે. સ્ક્રીન પર દેખાતો ચહેરો આશ્વાસન આપે છે, પણ સાચો વિશ્વાસ તો રૂબરૂ હાજરીથી જ જન્મે છે.

ટેકનોલોજી ગમે તેટલી વિકસે, અંદર બેઠેલો ગુફામાનવ હંમેશા સામસામે બેસીને સોદો કરવાનું પસંદ કરશે. વર્ચ્યુઅલ દુનિયા સગવડ આપે છે, સંબંધો નથી આપતી. જે લોકો આ સત્ય ભૂલીને ફક્ત એપ્સ અને સ્ક્રીન પર આખી જિંદગી ગોઠવવા જાય છે, તેઓ છેતરાય છે.

ચિપ ગમે તેટલી ઝડપી બને, માણસની મૂળભૂત ચામડી હજુ પણ પથ્થર યુગની જ રહેવાની છે.