સંકટમાંથી સદ્ભાગ્ય શોધવું

જીવન જ્યારે મોં પર તમાચો મારે ત્યારે બે રસ્તા હોય છે: કણસવું અથવા કંઈક શીખવું. મનોવિજ્ઞાનમાં એક ધારદાર ખ્યાલ છે—બેનિફિટ ફાઇન્ડિંગ. ગંભીર બીમારી, ધંધામાં ધોકો કે અણધારી આફત પછી વ્યક્તિ એ વિનાશમાંથી પણ પોતાના માટે કોઈ હકારાત્મક અર્થ કે આંતરિક તાકાત શોધી કાઢે છે. આ કોઈ સસ્તી આશાવાદની ગોળી નથી. જે નુકસાન થયું છે તેનો ઇનકાર કરવાનો આ ધંધો નથી. આ તો ખંડેરની વચ્ચે ઊભા રહીને નવી ઈમારતનો પાયો ચણવાની જીદ છે.

આ વિચાર સ્વાસ્થ્ય મનોવિજ્ઞાન અને 'પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક ગ્રોથ'ના સંશોધનોમાંથી આવ્યો છે. નેવુંના દાયકામાં માઈકલ એન્ટોની અને ચાર્લ્સ કાર્વર જેવા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ જીવલેણ રોગો સામે લડતા દર્દીઓ પર અભ્યાસ કર્યો. તેમણે જોયું કે જે દર્દીઓ આઘાત વચ્ચે પણ પોતાના સંબંધોની કિંમત કે જીવનની નવી પ્રાથમિકતા ઓળખી શક્યા, તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને માનસિક સ્થિરતા બાકીના લોકો કરતાં વધુ મજબૂત રહી. સંકટ માણસની આંખો પરથી ભ્રમનું પડળ ઉતારી નાખે છે.

આનું મહત્વ શું? દુનિયા અનિશ્ચિત છે અને આપત્તિ પૂછીને નથી આવતી. સામાન્ય માણસ અન્યાયની ફરિયાદ કરવામાં પોતાની ઊર્જા વેડફી નાખે છે. પણ જે સંકટમાંથી અર્થ તારવી શકે છે, તે દરેક મુશ્કેલીને પોતાની ક્ષમતા ચકાસવાની એસિડ ટેસ્ટ બનાવી દે છે. તે કટોકટી પછી પહેલાં જેવો રહેતો નથી, વધુ ખડતલ બની જાય છે.

આપણા વોટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આનું જીવંત દ્રશ્ય જુઓ. રોહિત નામના યુવાનનો ફેસબુક અને ટ્વિટર એકાઉન્ટ કોઈ હેકરે ઉડાવી દીધું. વર્ષોના ફોલોઅર્સ, પોસ્ટ્સ અને કોન્ટેક્ટ્સ એક ઝાટકે સાફ. બે દિવસ એણે માથું કૂટ્યું. પછી એણે સ્ક્રીન બંધ કરી દીધી. એણે નોંધી લીધું કે ડિજિટલ દુનિયાની ભ્રમણાએ એની પાસેથી વાસ્તવિક મિત્રો અને પુસ્તકો છીનવી લીધા હતા. વર્ચ્યુઅલ કચરો સાફ થયો એટલે એણે સાચા સંબંધો સાચવવાનું શરૂ કર્યું. ડિજિટલ આપત્તિ એના માટે આશીર્વાદ સાબિત થઈ.

જે આગ આખું જંગલ બાળી નાખે છે, તે જ આગ જમીનને નવી વનસ્પતિ ઉગાડવા માટે તૈયાર કરે છે.