બેંકિંગ મોડેલ ઓફ એજ્યુકેશન

વિદ્યાર્થી એટલે ખાલી તિજોરી અને શિક્ષક એટલે રોકડ જમા કરાવનાર કેશિયર. આ ભ્રમણાને શિક્ષણનું બેંકિંગ મોડેલ કહેવાય છે. અહીં માની લેવામાં આવે છે કે છોકરાનું મગજ કોરું વાસણ છે. માસ્તર આવે, માહિતી ઠાલવે અને પરીક્ષામાં વ્યાજ સહિત પાછી મેળવી લે. બાળક પોતે વિચારી શકે તેવો સજીવ જીવ નથી, માત્ર ડિપોઝિટ સ્વીકારતું ખાતું છે. આ પદ્ધતિમાં જિજ્ઞાસા હોતી નથી, માત્ર ગોખણપટ્ટીનો હિસાબ હોય છે.

આ વિચાર બ્રાઝિલના કેળવણીકાર પાઉલો ફ્રેઇરેએ ૧૯૬૮માં પોતાના પુસ્તક 'પેડાગોજી ઓફ ધ ઓપ્રેસ્ડ'માં આપ્યો હતો. ફ્રેઇરેની દલીલ સીધી હતી. પરંપરાગત શિક્ષણ પદ્ધતિ માણસને વિચારતો નથી કરતી, ગુલામ બનાવે છે. જે જ્ઞાન તમે માત્ર સ્વીકારો છો પણ સવાલ નથી પૂછતા, તે જ્ઞાન તમને જાગૃત નહીં પણ આજ્ઞાકારી બનાવે છે. ખરું શીખવું એ સંવાદ છે, એકતરફી ટ્રાન્સફર નથી.

આ મોડેલનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે તે વ્યવસ્થા સામે આંગળી ચીંધવાની હિંમત છીનવી લે છે. માણસ સવાલો ભૂલી જાય છે અને હુકમો પાળવા ટેવાઈ જાય છે. જેને નાનપણથી ખાલી ડબ્બો ગણીને ભરવામાં આવ્યો હોય, તે મોટો થઈને માત્ર નિયમો પાળનારો રોબોટ બને છે, ક્રાંતિકારી કે સર્જક નહીં.

આપણા શહેરી જીવન અને ટ્રાફિકને જુઓ. લાલ લાઇટ થાય ત્યારે લોકો કેમ ઊભા રહે છે? દંડની બીકે, સમજણથી નહીં. સ્કૂલમાં ક્યારેય ટ્રાફિક સેન્સ કે સાર્વજનિક શિસ્ત પાછળનો વિચાર નથી શીખવાડ્યો. માત્ર નિયમોની યાદી મગજમાં ડિપોઝિટ કરી દીધી હતી. પરિણામે, જેવો સિગ્નલ પર ટ્રાફિક પોલીસ ગાયબ થાય કે તરત સજ્જન દેખાતો બાઇકચાલક રોંગ સાઈડમાં ઘૂસી જાય છે. માહિતી જમા થઈ હતી, વિવેક નહીં.

જે શાળા સવાલ પૂછતાં નથી શીખવતી, તે માણસો નહીં પણ આજ્ઞાકારી કારકુનોની ફેક્ટરી ચલાવે છે.