માનસિક બેન્ડવિડ્થ ટેક્સ

ગરીબી ફક્ત પાકીટ હળવું નથી કરતી, મગજ પણ હાઇજેક કરે છે. જ્યારે કોઈ સંસાધનની તીવ્ર અછત સર્જાય—પછી તે પૈસા હોય, સમય હોય કે રોટલી—ત્યારે આપણું મગજ બીજા બધા વિચારો બંધ કરીને માત્ર એ એક જ કટોકટી પાછળ દોડવા લાગે છે. આ સ્થિતિને અર્થશાસ્ત્રી સેંધિલ મુલ્લાઇનાથન અને મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્ડાર શાફિરે ૨૦૧૩માં 'બેન્ડવિડ્થ ટેક્સ' નામ આપ્યું. કમ્પ્યુટરનું પ્રોસેસર જ્યારે કોઈ ભારે પ્રોગ્રામ ચલાવવામાં રોકાયેલું હોય, ત્યારે આખું મશીન ધીમું પડી જાય. માણસનું મગજ પણ આવું જ છે. તંગી પાછળ ખર્ચાતી વધારાની માનસિક ઉર્જા એક અદ્રશ્ય ટેક્સની જેમ બીજી બધી ક્ષમતાઓ છીનવી લે છે.

આ કોઈ ચારિત્ર્યની ખામી નથી, ન્યુરોલોજીકલ ગણતરી છે. માણસ પાસે વિચારવાની, નિર્ણયો લેવાની અને આવેગો રોકવાની એક નિશ્ચિત બેન્ડવિડ્થ હોય છે. જ્યારે આખો દિવસ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની મથામણમાં નીકળી જાય, ત્યારે લાંબા ગાળાના આયોજન માટે મગજમાં જગ્યા જ બચતી નથી. મુલ્લાઇનાથન અને શાફિરના પ્રયોગો બતાવે છે કે નાણાકીય ચિંતામાં જીવતા માણસનો આઈક્યુ તત્કાળ ૧૩ પોઈન્ટ જેટલો ઘટી જાય છે. ઊંઘ વગર આખી રાત કાઢ્યા પછી જેવી સ્થિતિ થાય, બરાબર એવી જ.

આ ટેક્સનો ભોગ બનેલો માણસ હંમેશાં નબળા નિર્ણયો લે છે. અમદાવાદના પૂર્વ વિસ્તારમાં રહેતો એક નાનો કરિયાણાનો વેપારી પંદર લાખની હોમ લોન અને ત્રણ ક્રેડિટ કાર્ડના મસમોટા હપ્તા ભરી રહ્યો છે. દર મહિનાની દસમી તારીખે ખાતામાંથી ઈએમઆઈ કપાવાની છે અને ખાતામાં રૂપિયા ખૂટે છે. એ આખો દિવસ દુકાનમાં બેસીને ગ્રાહકો સાથે વ્યવહાર કરવાને બદલે, મનમાં એ જ આંકડા ફેરવતો રહે છે: ક્યાંથી ઉછીના લાવવા, કોને બહાનું કાઢવું. આ માનસિક ભાર હેઠળ એ દુકાનનો સ્ટોક ભરવાનું ભૂલી જાય છે, માર્જિન ખોટા ગણે છે અને અંતે વધુ વ્યાજવાળા અંગત ધિરાણની જાળમાં ફસાય છે.

સમાજ આવા લોકોને મૂર્ખ અથવા બેદરકાર ગણીને ભાંડવા લાગે છે. હકીકત જુદી છે. તેમનું મગજ ખરાબ નથી, તેમની બેન્ડવિડ્થ ચોરાઈ ગઈ છે. જ્યારે માણસ સતત આગ ઓલવવામાં વ્યસ્ત હોય, ત્યારે એ ફાયર પ્રૂફ મકાન બનાવવાનો વિચાર કરી શકતો નથી.

ગરીબી માત્ર પૈસા નથી લૂંટતી, સમજદારીપૂર્વક વિચારવાની આઝાદી પણ પડાવી લે છે.