મફતનું ભોજન, અને ભોજન પણ તમે જ

**The Free Lunch That Eats You | મફતનું ભોજન, અને ભોજન પણ તમે જ**

**પરાગ રતનપરા**

સવારે ૬:૪૭ વાગ્યે તમે ઊંઘમાંથી ઊઠ્યા. તમને લાગે છે કે આ વાત તમારા સિવાય કોઈને ખબર નથી. ભૂલ છે, ભાઈ. તમારા ફોનને ખબર છે. તમારી પત્નીને તો તમે "આજે તો હું ક્યારનોય ઊઠી ગયો હતો" કહીને છેતરી શકો, પણ ફોન એવો સાક્ષી છે જે ક્યારેય ફરી જતો નથી. અને કોર્ટમાં નહીં, કંપનીના સર્વરમાં જુબાની આપે છે.

હવે સમજો કે આ બધું થાય છે કેવી રીતે. તમે એલાર્મ બંધ કર્યો, એટલે પહેલી વાર સ્ક્રીન ચાલુ થઈ. બસ, "આ માણસ સવારે ક્યારે જાગે છે" એ ખાનું ભરાઈ ગયું. રાત્રે ફોન ચાર્જમાં મૂક્યો ત્યારે "આ ક્યારે સૂવે છે" એ ખાનું ભરાયું. કોઈ જાસૂસ તમારા ઘરની બહાર ઝાડ પાછળ સંતાયો નથી. જાસૂસ તમારા ખિસ્સામાં છે, અને તમે જ એને પૈસા આપીને ખરીદ્યો છે.

ખાવાનું પણ છુપાયેલું નથી. મંગળવારે ખીચડી-કઢી, શનિવારે પિઝ્ઝા, એકાદશીએ ફરાળી, અને મહિનાની ત્રીજી તારીખે "ડાયેટ આજથી પાક્કું" કહીને સલાડનો ઓર્ડર. બે દિવસ પછી ફરી ભજિયાં. ઍપ બધું નોંધે છે અને મનમાં હસે છે. તમારી મમ્મી તો ખાલી જાણે છે કે તમને શું ભાવે છે. ઍપ જાણે છે કે તમે શું ખાવાનું *જૂઠું બોલો* છો.

હવે પૂજાની વાત. તમે ગુરુવારે સાંઈબાબાના મંદિરે જાઓ છો, શનિવારે હનુમાનજીના. ભગવાનને ખબર હોય કે ન હોય, ગૂગલ મૅપ્સને ખબર છે. મંદિરમાં ચંપલ સ્ટેન્ડ પર મૂક્યાં, પણ ફોન ખિસ્સામાં સાથે લઈ ગયા. હાથ ભગવાન સામે જોડાયેલા હતા અને લોકેશન કંપની સામે ખુલ્લું હતું. ઘરે યુટ્યુબ પર હનુમાન ચાલીસા ચલાવી, એટલે "કેવી રીતે પ્રાર્થના કરે છે" એ પણ નોંધાઈ ગયું. એક જમાનામાં ભગવાન સર્વવ્યાપી ગણાતા હતા. હવે સર્વવ્યાપી બે છે. એક ઉપર બેઠો છે, બીજો ખિસ્સામાં. અને બીજાનું નેટવર્ક સારું છે.

તમે પૂછશો કે ઠીક છે, પણ આ લોકો આ બધું કરે છે કેમ? આમાં કમાણી ક્યાં છે?

કમાણી ત્યાં છે જ્યાં તમે જોતા નથી. તમારો ડેટા કોઈ ચિઠ્ઠી કરીને સીધો બજારમાં વેચાતો નથી, એવું ઘણી કંપનીઓ કહે છે. તેઓ તમારું *ધ્યાન* વેચે છે. જાહેરાત આપનારને કહેવાય છે: "૩૫ વર્ષનો, અમદાવાદમાં રહે છે, ગુરુવારે મંદિરે જાય છે, રાત્રે અગિયાર પછી પણ ફોન વાપરે છે, અને ત્રણ વાર 'સુગરની દવા' સર્ચ કરી છે. બોલો, શું બતાવવું છે?" પછી જાહેરાત એવી ને એવી સીધી તમારી સામે આવે છે, જાણે ઍપ તમારો જૂનો મિત્ર હોય. અને કેટલીક વચેટિયા કંપનીઓ (ડેટા બ્રોકર) ચારે બાજુથી ટુકડા ભેગા કરીને તમારી આખી કુંડળી બનાવી વેચે છે. લોન આપનારને, વીમાવાળાને અને ચૂંટણીમાં નેતાને પણ, જેને જાણવું છે કે તમે કયા મુદ્દે ખુશ થાઓ છો અને કયા મુદ્દે ગુસ્સે.

હવે ભૂલ કોની? સાચું કહું તો આપણી. ઍપ ખોલતાં જ સ્ક્રીન પર આવે છે: "Allow location? Allow contacts? Allow microphone?" અને આપણે ભોજન સમારંભમાં પહેલી પંગતમાં બેસવા દોડતા હોઈએ એટલી ઉતાવળે "Allow" દબાવીએ છીએ. ચાલીસ પાનાંની Terms & Conditions કોણ વાંચે? આપણે તો ઘરનો વીજળીનો બિલ પણ સમજ્યા વગર ભરી દઈએ છીએ. "I have read and agree" એ દુનિયાનું સૌથી મોટું જૂઠ છે, અને આપણે રોજ, પ્રેમથી, હસતાં હસતાં બોલીએ છીએ.

વિડંબના જુઓ. આપણે એ પ્રજા છીએ જે પાડોશીના ઘરે કઈ ગાડી આવી, કોણ મોડું આવ્યું, કોના ઘરે મહેમાન આવ્યા એની દરેક વિગત રાખે છે. છતાં ઍપ પૂછે કે "તમારું લોકેશન જોઈએ?" તો આપણને પ્રાઇવસીનો આઘાત લાગે છે. ના, ભાઈ, એ આઘાત નકલી છે. અસલી આઘાત એ છે કે આપણું કામ કોઈ મશીન આપણા કરતાં વધુ ચોકસાઈથી કરે છે.

અને "ફ્રી" ની વાત. શાકવાળો દર વખતે મફત ધાણા-મરચાં આપે છે, ખબર છે કેમ? એ દયાળુ છે એટલે નહીં. મફત ધાણા લઈને તમે આવતી વખતે પણ એની જ લારીએ આવશો. એ જ ફૉર્મ્યુલા હવે અબજો ડૉલરની કંપનીઓ વાપરે છે. જ્યાં માલ મફત મળે, ત્યાં ગ્રાહક તમે નથી. દુકાન તમારી છે, અને માલ પણ તમે છો.

તો ઉપાય શું? ફોન બંધ કરી દઈએ? કરી જુઓ. કારણ કે "આ માણસે અચાનક ફોન બંધ કરી દીધો" એ પણ એક ડેટા પોઇન્ટ છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો**

- ૨૦૧૩ માં કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ એક અભ્યાસમાં બતાવ્યું હતું કે ફક્ત ફેસબુકના "લાઇક્સ" પરથી માણસની ઘણી અંગત બાબતો, જેમ કે રાજકીય ઝુકાવ અને જાતીય ઝુકાવ, ઊંચી ચોકસાઈથી અનુમાન કરી શકાય છે.
- ૨૦૧૮ માં ફિટનેસ ઍપ Strava ના જાહેર "હીટમૅપ" પરથી દુનિયાભરમાં લશ્કરી થાણાંની હિલચાલના સંકેતો દેખાઈ ગયાના અહેવાલો આવ્યા. સૈનિકો ફક્ત દોડવા નીકળ્યા હતા.
- કેમ્બ્રિજ ઍનાલિટિકા કિસ્સામાં લગભગ ૮.૭ કરોડ ફેસબુક પ્રોફાઇલનો ડેટા ચૂંટણી પ્રચાર માટે વપરાયો હોવાનું જાહેર થયું હતું, અને એની શરૂઆત એક નિર્દોષ દેખાતી "પર્સનાલિટી ક્વિઝ"થી થઈ હતી.

**પરાગ રતનપરા**

If you like it, please share it.

#DataPrivacy #DigitalIndia #Satire #FreeIsNeverFree #ડેટાચોરી #ફ્રીનોભાવ #ગુજરાતીલેખ #ફોનનીજાસૂસી

*સંપાદકીય નોંધ: લેખ વ્યંગ છે, એટલે તેમાં થોડી અતિશયોક્તિ છે. બધી કંપનીઓ બધું નથી કરતી, અને ઘણી કંપનીઓ દાવો કરે છે કે તેઓ ડેટા અનામી અને સામૂહિક સ્વરૂપે વાપરે છે. ભારતમાં DPDP ધારો, ૨૦૨૩ પણ સંમતિ (consent) ના નિયમો નક્કી કરે છે. ઉપરની હકીકતોના આંકડા જાહેર અહેવાલો પર આધારિત છે, પ્રકાશન પહેલાં સ્રોત ફરી ચકાસી લેવા.*