જે દેશે પોતાની જ દવા પીવાની ના પાડી

**English Title:** *The Country That Refused Its Own Prescription*
**Gujarati Title:** *જે દેશે પોતાની જ દવા પીવાની ના પાડી*

---

૧૯૭૪ની વાત છે. એક માણસે કહ્યું હતું — "લગ્ન પછી વીસ વર્ષ બાળક ન કરો. પછી બે કરો, બસ." દેશે સાંભળ્યું, હસ્યું, અને બેડરૂમની લાઈટ બંધ કરી દીધી. નવ મહિના પછી ભારતની વસ્તી ગણતરીમાં એક નવો આંકડો ઉમેરાયો.

આપણે વિચિત્ર પ્રજા છીએ. આપણને સલાહ ગમે છે — બીજાને આપવાની. પોતે લેવાની વાત આવે ત્યારે આપણે અચાનક "સંસ્કૃતિ", "પરંપરા", અને "વડીલોની ઇચ્છા" નામના ત્રણ ઢાલ કાઢી લઈએ છીએ. રજનીશે કહ્યું "વીસ વર્ષ રાહ જુઓ" — સમાજે કહ્યું "વીસ મહિનામાં દાદી થવું છે." બસ, ચર્ચા પૂરી.

બીજી વાત. ૧૯૮૦માં એ જ માણસે કમ્પ્યૂટરની વાત કરી હતી. કહ્યું હતું — એક કમ્પ્યૂટર સવારે ૬ થી ૧૨ સ્કૂલમાં, બપોરે ૧૨ થી ૬ બેંકમાં, સાંજે ૬ થી ૧૦ કૉલેજમાં વાપરો. એક મશીન, ત્રણ કામ, કરોડોની બચત. સાંભળવામાં તો સ્વર્ગ જેવી વાત. પણ ભારતમાં તો સ્વર્ગ પણ "મારું" અને "તમારું" થઈ જાય છે. અહીં તો પાડોશીની વાઈફાઈનો પાસવર્ડ માગવામાં શરમ આવે, કમ્પ્યૂટર શેર કરવાની વાત તો છોડો.

કોમ્યુન સિસ્ટમ — સહિયારી રહેવાની, સહિયારી વાપરવાની, સહિયારી ઊગાડવાની વ્યવસ્થા. પશ્ચિમમાં હિપ્પીઓએ અપનાવી, ઇઝરાયલમાં કિબુત્ઝ બનાવ્યા, ચીને બળજબરીથી લાગુ કરી. ભારતે શું કર્યું? ભારતે "જોઇન્ટ ફેમિલી" ની છબી રાખી અને અંદરથી રસોડું વહેંચી નાખ્યું. ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે દિવાલ, પણ વૉટ્સએપ ફેમિલી ગ્રુપમાં "આપણો પરિવાર એક છે" ની ફોરવર્ડ. આ આપણી ખાસિયત છે.

મૂળ કારણ શું? કારણ આપણા જનીનોમાં છે. આપણને "મારું" શબ્દ બહુ વહાલો છે. મારી જમીન, મારી દીકરી, મારો ધર્મ, મારો છોકરો-એન્જિનિયર. શેરિંગ આપણને ત્યારે જ ફાવે જ્યારે ફેસબુક પર ફોટો મૂકવાનો હોય. વાસ્તવમાં તો આપણે પાણીની બોટલ પણ બે ઘૂંટ માગવામાં વિચારીએ છીએ.

બીજું કારણ — આપણને કોઈ "બાવો" શીખવે એ સહન નથી થતું. જો રજનીશે ભગવા ન પહેર્યા હોત, જો એમની પાસે ૯૩ રોલ્સ-રોયસ ન હોત, જો એમણે અમેરિકા જઈને કોમ્યુન ન બનાવ્યું હોત — તો કદાચ આપણે સાંભળ્યું હોત. પણ આપણને સંદેશ કરતાં સંદેશવાહકનું પેકેજિંગ વધારે રસ પડે છે. વાત સાચી હોય તો પણ કહેનાર "વિવાદાસ્પદ" હોય તો વાત કચરાપેટીમાં.

ત્રીજું કારણ — રાજકારણ. વસ્તી નિયંત્રણ એટલે વોટબેન્ક પર હુમલો. સંસાધન-શેરિંગ એટલે ઠેકેદારોના ધંધા પર તાળું. કોમ્યુન એટલે જમીનદારોની છાતી પર પથ્થર. જે વિચાર સત્તા અને પૈસાને ધક્કો મારે, એ વિચારને ભારતમાં "વિદેશી ષડ્યંત્ર" નું લેબલ લગાડીને દાટી દેવામાં આવે છે.

અને છેલ્લે — આપણી પ્રિય આદત: "જોયું જશે." આ ત્રણ શબ્દોએ ભારતની અડધી શક્યતાઓને ગર્ભમાં જ મારી નાખી છે. રજનીશે જે કહ્યું એ બુદ્ધિગમ્ય હતું, વ્યાવહારિક હતું, ગણિતથી સાચું હતું. પણ આપણે ગણિત નથી જોતા, આપણે મુહૂર્ત જોઈએ છીએ.

જો ત્યારે સાંભળ્યું હોત, તો આજે ૧૪૪ કરોડ નહીં, ૭૦ કરોડ હોત. દરેક બાળકને સ્કૂલ, દરેક યુવાનને નોકરી, દરેક વૃદ્ધને પેન્શન. કમ્પ્યૂટર શેરિંગથી શિક્ષણ સસ્તું, બેંકિંગ ઝડપી, ડિજિટલ ક્રાંતિ બે દાયકા વહેલી. પણ "જો" શબ્દ ઇતિહાસનો સૌથી નકામો શબ્દ છે.

સોને કી ચિડિયા ઊડી ગઈ. કારણ આપણે પિંજરું જ બંધ રાખ્યું હતું — "મારું પિંજરું" કહીને.

---

**🔍 Real but Weird Facts:**

- ૧૯૭૪માં ભારતની વસ્તી ૬૨ કરોડ હતી. આજે એ ત્રણ ગણાથી વધારે છે — દુનિયામાં સૌથી ઝડપી વધારો.
- રજનીશના અમેરિકન કોમ્યુન "રજનીશપુરમ"માં ૭,૦૦૦ લોકો રહેતા હતા અને એ રણને હરિયાળું બનાવનાર પ્રથમ પ્રયોગોમાંનો એક હતો.
- ભારતમાં આજે પણ ૭૦% સરકારી કમ્પ્યૂટરો દિવસના માત્ર ૪-૫ કલાક વપરાય છે — બાકીનો સમય ધૂળ ખાય છે.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#OshoRajneesh #IndianSociety #SocialSatire #LostOpportunity #ઓશો #ભારતીયસમાજ #વ્યંગ #સોનેકીચિડિયા