The Busy Escape: પોતાની જાતથી ભાગવાનો રાષ્ટ્રીય ઉત્સવ

**The Busy Escape: પોતાની જાતથી ભાગવાનો રાષ્ટ્રીય ઉત્સવ**

પરાગ રતનપરા

સવારે છ વાગ્યે આંખ ખૂલે, અને આંખ ખૂલતાં પહેલાં હાથ મોબાઈલ પર પહોંચી જાય. પછી આખો દિવસ દોડધામ. ઓફિસ, ફોન, મીટિંગ, સોસાયટીનું ગ્રુપ, સગાંના પ્રસંગ, શાકભાજીવાળા સાથે પાંચ રૂપિયાની લડાઈ, અને રાત્રે થાકીને પથારીમાં પડીએ ત્યારે પણ અંગૂઠો સ્ક્રીન પર સ્ક્રોલ કરતો રહે, જાણે એને અલગથી પગાર મળતો હોય.

કોઈ પૂછે, "શું ચાલે છે?" તો આપણો જવાબ તૈયાર: "બહુ બિઝી છું, યાર. મરવાનો પણ ટાઈમ નથી."

સાચું છે. મરવાનો ટાઈમ નથી. પણ જીવવાનો પણ ક્યાં છે?

**બિઝી હોવું, આપણું નવું સ્ટેટસ સિમ્બોલ**

એક જમાનામાં માણસ પોતાની મિલકત બતાવતો. હવે પોતાની વ્યસ્તતા બતાવે છે. "ત્રણ દિવસથી સૂતો નથી" એ વાક્ય આપણે ફરિયાદ તરીકે નહીં, મેડલ તરીકે બોલીએ છીએ. અને જે માણસ શાંતિથી બેઠો હોય, એને જોઈને આપણને દયા આવે: "બિચારો, નવરો છે. કંઈ કામધંધો નહીં હોય."

ગુજરાતીમાં તો કહેવત પણ છે: "નવરો બેઠો નખ્ખોદ વાળે." એટલે આપણે નવરા બેસતા જ નથી. નખ્ખોદ વાળવા માટે દોડતાં દોડતાં વાળીએ છીએ.

પણ સવાલ એ છે કે આ દોડ પાછળ કારણ શું? આપણે ખરેખર કંઈક મેળવવા દોડીએ છીએ, કે કશાકથી બચવા?

**હિન્દુ ઋષિઓનું નિદાન: રજોગુણનો તાવ**

આપણા ઋષિઓએ આ રોગ હજારો વર્ષ પહેલાં પકડી પાડ્યો હતો. એમણે કહ્યું: માણસ પોતાનું અસલી સ્વરૂપ ભૂલી ગયો છે. આત્મા પોતાને શરીર, હોદ્દો, બેંક બેલેન્સ અને "શર્માજીનો પાડોશી" સમજવા લાગ્યો છે. આ ભૂલને નામ આપ્યું: અવિદ્યા.

અને આ અવિદ્યાનું એન્જિન છે રજોગુણ. સત્ત્વ શાંત છે, તમસ સુસ્ત છે, પણ રજસ? એ તો ઊકળતી ચાની તપેલી છે. સતત હલનચલન, સતત ઈચ્છા, સતત "હજી કંઈક." ગીતામાં અર્જુન કૃષ્ણને પૂછે છે કે માણસ ઈચ્છા ન હોવા છતાં ખોટું કેમ કરી બેસે છે, જાણે કોઈ જબરદસ્તી ધક્કો મારતું હોય? કૃષ્ણનો જવાબ સીધો છે: રજોગુણમાંથી જન્મેલો કામ અને ક્રોધ.

પતંજલિ એક ડગલું આગળ ગયા. એમણે કહ્યું, મન એક સરોવર છે અને એમાં વિચારોના તરંગો, ચિત્તવૃત્તિઓ, ક્યારેય શાંત નથી થતા. આપણી અંદર જૂના સંસ્કારો, જૂની આદતો, જૂના ઘા પડ્યા છે, અને એ રોજ બહાર આવવા ધક્કા મારે છે. આપણે જે અજાણતાં બોલીએ છીએ, જે વગર કારણે દોડીએ છીએ, એ ઘણી વાર આપણે નહીં, આપણા જૂના સંસ્કારો બોલે છે અને દોડે છે. આપણે તો ફક્ત ડ્રાઈવર સીટ પર બેઠેલા પેસેન્જર છીએ.

**સૂફી સંતોનું નિદાન: ગફલત**

ઈસ્લામની સૂફી પરંપરાએ આ રોગને એક સુંદર શબ્દ આપ્યો: ગફલત. એટલે બેધ્યાનપણું, ભૂલકણાપણું. કુરાનમાં એક વાત આવે છે કે જેઓ ખુદાને ભૂલી ગયા, ખુદાએ એમને પોતાની જાત ભુલાવી દીધી.

વિચારો, કેટલી ઊંડી વાત છે. જે મૂળ ભૂલે, એ પોતાને પણ ભૂલે. અને જે પોતાને ભૂલે, એ પછી આખો દિવસ બીજાની વાતો કરે, બીજાના ઘરમાં ડોકિયાં કરે, બીજાની પોસ્ટ પર કમેન્ટ કરે.

સૂફીઓ કહે છે કે માણસની અંદર "નફ્સ-એ-અમ્મારા" બેઠો છે, હુકમ કરનારું નીચલું મન. એ કહે: "ઊઠ, ફોન જો. બોલ, કંઈક બોલ. ચૂપ ન રહે, લોકો શું સમજશે?" અને ખાલી મનમાં વસવસા, એટલે કે શેતાનની ગુસપુસ, સૌથી સહેલાઈથી ઘૂસે છે. ઈમામ ગઝાલીએ તો જીભની આફતો પર આખું પ્રકરણ લખ્યું છે: નકામી વાતો, નિંદા, દલીલબાજી, બડાઈ. આજે ગઝાલી હોત તો કદાચ "ફેમિલી વોટ્સએપ ગ્રુપની આફતો" પર એક અલગ ગ્રંથ લખત.

ઈલાજ? ઝિક્ર. યાદ કરવું. ગફલતનો સીધો વિરોધી શબ્દ.

**ખ્રિસ્તી સંતોનું નિદાન: બપોરનો રાક્ષસ**

ઈજિપ્તના રણમાં તપ કરતા ખ્રિસ્તી સંતોએ એક વિચિત્ર બીમારી નોંધી. બપોરે, સૂરજ માથે હોય ત્યારે, સાધુને અચાનક એવી બેચેની ઊપડે કે ઝૂંપડીમાં બેસી જ ન શકાય. બહાર જવાનું મન થાય, બીજા સાધુને મળવાનું મન થાય, કંઈ પણ કરવાનું મન થાય, ફક્ત જ્યાં છે ત્યાં ન રહેવું. આને એમણે નામ આપ્યું: એકેડિયા, "બપોરનો રાક્ષસ."

સોળસો વર્ષ પહેલાંનો આ રાક્ષસ આજે આપણી ઓફિસમાં બપોરે ત્રણ વાગ્યે આવે છે, અને આપણે એને "ચાલ, ચા પીવા જઈએ" કહીને સ્વીકારી લઈએ છીએ.

ફ્રાન્સના વિચારક પાસ્કલે તો આખી વાત એક વાક્યમાં પૂરી કરી: માણસના બધા દુઃખનું મૂળ એ છે કે એ એક ઓરડામાં એકલો શાંતિથી બેસી શકતો નથી. અને બાઇબલમાં માર્થા અને મેરીની વાર્તા છે. માર્થા આખો દિવસ રસોડામાં દોડધામ કરે છે, અને મેરી ઈસુના ચરણમાં શાંતિથી બેસીને સાંભળે છે. માર્થા ફરિયાદ કરે છે. ઈસુ કહે છે: "તું ઘણી બાબતોમાં ચિંતિત છે, પણ જરૂરી તો એક જ વાત છે."

દરેક ગુજરાતી ઘરમાં એક માર્થા છે. અને એ માર્થાને કોઈ મેરી બનવાની રજા નથી આપતું.

**ત્રણેય ધર્મ, એક જ વાત**

હવે મજા જુઓ. ત્રણ જુદા દેશ, ત્રણ જુદી ભાષા, ત્રણ જુદા ભગવાન, અને નિદાન એક જ: માણસ પોતાના મૂળથી છૂટો પડી ગયો છે, અને અંદર જે ખાલીપો છે એનો સામનો કરવાને બદલે એ બહાર દોડે છે.

શાંતિ ડરામણી છે. કારણ કે શાંતિમાં આપણી જાત સામે આવીને ઊભી રહે છે, અને પૂછે છે: "તું ખરેખર કોણ છે? અને આ બધું શા માટે કરે છે?" આ સવાલનો જવાબ આપણી પાસે નથી. એટલે આપણે ટીવી ચાલુ કરીએ છીએ.

**અને આપણો મહાન વિરોધાભાસ**

આપણે ધાર્મિક પ્રજા છીએ. એટલા ધાર્મિક કે મંદિરમાં પણ બિઝી રહીએ છીએ. એક હાથમાં માળા, બીજા હાથમાં મોબાઈલ. મોઢેથી "રામ, રામ" અને મનમાં "આજે શેરબજાર ક્યાં બંધ થયું?" કથામાં બેઠા હોઈએ ત્યારે બાજુવાળાને પૂછીએ કે "તમારા દીકરાનું સગપણ ક્યાં થયું?" સત્સંગમાંથી બહાર નીકળીને પહેલું કામ: આખી સભામાં કોણે શું પહેર્યું હતું એની સમીક્ષા.

ધ્યાન શિબિરમાં જઈએ છીએ, અને ત્યાં સૌથી વધુ ધ્યાન આપણે ફોટા પાડવામાં આપીએ છીએ, જેથી સ્ટેટસ મૂકી શકાય: "Finding inner peace 🙏." અંદરની શાંતિ મળી કે નહીં એ ખબર નથી, પણ એકસો બત્રીસ લાઈક જરૂર મળી.

ઋષિઓએ સાક્ષીભાવ કહ્યો, સૂફીઓએ ઝિક્ર અને મુરાકબા કહ્યું, ખ્રિસ્તી સંતોએ જાગરૂકતા અને મૌન પ્રાર્થના કહી. ત્રણેયનો અર્થ એક જ: ઊભા રહો. જુઓ. યાદ કરો. અને આપણે? આપણે એ ત્રણેય ઉપદેશો પર પ્રવચન સાંભળવા માટે પણ દોડીને જઈએ છીએ.

આજે રાત્રે એક પ્રયોગ કરજો. પાંચ મિનિટ, ફક્ત પાંચ મિનિટ, ફોન વગર, ટીવી વગર, કોઈની સાથે વાત વગર, એકલા બેસજો. જો અંદરથી કોઈ ધક્કો મારે કે "ઊઠ, કંઈક કર," તો સમજી જજો: આ જ એ રોગ છે જેને ઋષિઓ રજસ કહેતા, સૂફીઓ ગફલત કહેતા, અને રણના સંતો બપોરનો રાક્ષસ કહેતા.

અને જો પાંચ મિનિટ શાંતિથી બેસી શકો, તો મને જણાવજો. હું પણ શીખવા માગું છું. અત્યારે તો આ લેખ પૂરો કરીને મારે ત્રણ ફોન કરવાના છે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- 2014માં અમેરિકાની યુનિવર્સિટી ઓફ વર્જિનિયાના એક પ્રયોગમાં લોકોને 6 થી 15 મિનિટ એક રૂમમાં ફક્ત પોતાના વિચારો સાથે એકલા બેસવાનું કહેવાયું. ત્યાં એક બટન હતું જે દબાવવાથી પોતાને જ હળવો વીજળીનો ઝટકો લાગે. ઘણા લોકોએ, ખાસ કરીને મોટા ભાગના પુરુષોએ, શાંત બેસવા કરતાં પોતાને ઝટકો આપવાનું પસંદ કર્યું.
- હાર્વર્ડના એક અભ્યાસ મુજબ માણસ જાગતો હોય એમાંથી લગભગ અડધો સમય એનું મન જે કામ ચાલે છે એના પર નહીં, બીજે ક્યાંક ભટકતું હોય છે. અને મન ભટકતું હોય ત્યારે લોકો સામાન્ય રીતે ઓછા ખુશ જણાયા.
- કેનેડાના સંશોધકોએ મગજના સ્કેન પરથી અંદાજ કાઢ્યો કે સરેરાશ માણસના મનમાં દિવસમાં આશરે છ હજાર વાર વિચારની દિશા બદલાય છે. એટલે આપણું મન દિવસમાં છ હજાર વાર ચેનલ બદલે છે, અને રિમોટ આપણા હાથમાં નથી.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#InnerSilence #BusyCulture #SpiritualAwakening #GujaratiSatire #મનનીશાંતિ #ગુજરાતીનિબંધ #સાક્ષીભાવ #વ્યસ્તતા