પ્રથમ પ્રવાહ: શરીરનું વિલાપગીત

**— પરાગ રતનપરા**

---

હા અને ત્યાં હતો એ અવાજ ફરીવાર જાણે કોઈએ મારા કાનમાં તાંબાનો ઘંટ વગાડ્યો હોય અને હું વિચારતો હતો કે આ શહેર ક્યારે સૂતું હશે ક્યારે જાગતું હશે કારણ કે હોર્નનો હોંકારો તો રાત્રે પણ અને સવારે પણ અને બપોરે પણ જાણે કોઈ અનંત યજ્ઞમાં આહુતિ અપાતી હોય ધ્વનિની આહુતિ સ્વાહા સ્વાહા અને મારું મસ્તિષ્ક કહે છે બસ કર ભાઈ બસ કર પણ કોણ સાંભળે છે

*ધ્રુમ ધ્રુમ ધ્રુમ* — ટ્રકનું એન્જિન ધબકે છે મારા હૃદયની સાથે અથવા મારા હૃદયની જગ્યાએ કોણ જાણે હવે ક્યો ધબકારો મારો છે ક્યો મશીનનો છે આ યુગમાં તો બધું ભેળસેળ થઈ ગયું છે ના? જેમ દૂધમાં પાણી તેમ મૌનમાં ઘોંઘાટ...

---

## પ્રથમ પ્રવાહ: શરીરનું વિલાપગીત

કોર્ટિસોલ કહે છે હું વધી રહ્યો છું તારા લોહીમાં જો જો જો અને એડ્રેનાલિન કહે છે હું પણ આવું છું રાહ જો અને હૃદય કહે છે ભાઈઓ ધીમા પડો હું થાક્યો અને કિડની કહે છે મને તો કોઈ પૂછતું જ નથી અને લિવર ચૂપચાપ ઝેર ગાળે છે ગાળ્યા કરે છે કારણ કે બહાર ડ્રિલિંગ મશીન ચાલે છે *ખટ ખટ ખટાખટ* અને અંદર કોશિકાઓ તૂટે છે ટૂકડે ટૂકડે

સાંભળો:
— બ્લડ પ્રેશર: ઊંચે ઊંચે ઊંચે જાણે બાંધકામની લિફ્ટ
— ઊંઘ: ક્યાં ગઈ ક્યાં ગઈ ક્યાં ગઈ ભાગી ગઈ
— માથું: દુખે છે દુખે છે દુખે છે થોબડાટ
— કાન: બહેરા થતા જાય છે ધીમે ધીમે જાણે કોઈ દરવાજો બંધ થતો હોય

મારા દાદા કહેતા હતા કે કાન એ બ્રહ્માંડનું દ્વાર છે — *શ્રોત્રં તે પુણ્યં* — પણ હવે એ દ્વાર પર કચરાના ઢગલા છે ડેસિબલના ઢગલા અને દ્વારપાળ ભાગી ગયો છે ક્યાંક...

શરીર શું છે? એક વાદ્ય છે એક વીણા છે જેના તાર ટ્યૂન થયેલા હોવા જોઈએ પણ અહીં તો ટ્રાફિકનો ઘોંઘાટ અને ફેક્ટરીનો ધમાકો અને પડોશીનું ટીવી અને મોબાઈલની રિંગટોન બધું મળીને એવું *કેકોફની* સર્જે છે કે વીણાના તાર તૂટી જાય છે એક પછી એક *ટણ્ણ ટણ્ણ ટણ્ણ*...

---

## દ્વિતીય પ્રવાહ: મનનું અરણ્યરોદન

હું વિચારતો હતો કે આજે શું લખીશ અને ત્યાં સાયરન વાગી અને વિચાર ભાગી ગયો જેમ હરણ ભાગે છે વાઘથી અને પછી બીજો વિચાર આવ્યો અને ત્યાં ડોરબેલ અને પછી ત્રીજો અને ત્યાં કૂતરો ભસ્યો અને ચોથો... ક્યાં ગયો ચોથો? ક્યાં ગયો? *હોર્ન* — ભૂલી ગયો.

આ છે **ધ્યાનનું ખંડન** — *attention fragmentation* — જાણે કોઈએ અરીસો તોડ્યો હોય અને હવે ટૂકડાઓમાં ટૂકડાઓમાં ટૂકડાઓમાં ચહેરો દેખાય છે પણ આખો ચહેરો નથી દેખાતો ક્યારેય...

પતંજલિ કહે છે: *યોગશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ* — ચિત્તની વૃત્તિઓનું નિરોધ. પણ ભાઈ, જ્યાં ચિત્ત જ ટૂકડે ટૂકડે વહેંચાઈ ગયું હોય ત્યાં નિરોધ શેનો? જ્યાં એકાગ્રતા એ *luxury item* બની ગઈ હોય ત્યાં ધ્યાન શેનું?

**ચિંતા** કહે છે: *હું આવી*
**ડિપ્રેશન** કહે છે: *હું પણ*
**ઇન્સોમ્નિયા** કહે છે: *રાત મારી છે*
**મેમરી** કહે છે: *હું જાઉં છું... બાય...*

ન્યૂરોન્સ — બિચારા ન્યૂરોન્સ — તેઓ વાત કરવા માગે છે એકબીજા સાથે *synaptic whispers* માં પણ બહારનો ઘોંઘાટ એટલો છે કે તેમનો ગણગણાટ સંભળાતો નથી જાણે કોઈ શાંત પુસ્તકાલયમાં ડિસ્કો ચાલતું હોય...

---

## તૃતીય પ્રવાહ: આંતરિક મૌનનો વિનાશ

અને હવે આવે છે એ વાત જે કહેવી અઘરી છે કારણ કે આધુનિક માણસ માને છે કે *consciousness* એ માત્ર *brain activity* છે પણ ઋષિઓ જાણતા હતા કે ના ના ના એવું નથી ચેતના એ *field* છે *ક્ષેત્ર* છે જે શરીરની બહાર પણ ફેલાયેલું છે...

ગુર્જિએફ કહેતા: *man is a machine* — માણસ યંત્ર છે — પણ યંત્રમાંથી બહાર આવવાનો રસ્તો છે *self-remembering* — સ્વ-સ્મરણ — પણ ભાઈ, જ્યાં *self* જ ટૂકડે ટૂકડે થઈ ગયું હોય ઘોંઘાટને કારણે ત્યાં *remembering* શેનું?

**નાદબ્રહ્મ** — *nada brahma* — બ્રહ્માંડ ધ્વનિ છે — ॐ — *primordial sound* — પણ એ સાંભળવા માટે **આંતરિક મૌન** જોઈએ અને આંતરિક મૌન માટે **બાહ્ય મૌન** જોઈએ ઓછામાં ઓછું થોડું તો જોઈએ ને?

સૂફી કહે છે: *ફના* — *annihilation of ego* — પણ *ego* નું *annihilation* ત્યારે થાય જ્યારે *silence* માં ડૂબો — *sukut* — પણ અહીં તો *silence* જ *endangered species* છે...

ચક્રો વિશે વિચારો:
— મૂલાધાર — *root* — જે *stability* માગે છે — ઘોંઘાટમાં *stability* ક્યાં?
— સ્વાધિષ્ઠાન — *sacral* — જે *flow* માગે છે — ઘોંઘાટમાં *flow* ક્યાં?
— મણિપુર — *solar plexus* — જે *power* માગે છે — ઘોંઘાટમાં *power* ક્યાં?
— અનાહત — *heart* — જે *love* માગે છે — ઘોંઘાટમાં *love* ક્યાં?
— વિશુદ્ધ — *throat* — જે *expression* માગે છે — ઘોંઘાટમાં *expression* ક્યાં? (ચીસો પાડવી પડે છે!)
— આજ્ઞા — *third eye* — જે *insight* માગે છે — ઘોંઘાટમાં *insight* ક્યાં?
— સહસ્રાર — *crown* — જે *connection to divine* માગે છે — ઘોંઘાટમાં *divine* ક્યાં?

**બધા ચક્રો રડે છે: અમને મૌન આપો!**

---

## ચતુર્થ પ્રવાહ: ટેલિપથીનું મૃત્યુ

પ્રાચીન ગ્રંથો કહે છે કે ઋષિઓ *telepathy* કરી શકતા હતા — મનથી મન — *mind to mind* — કારણ કે મૌન એટલું ગાઢ હતું કે *subtle vibrations* *catch* થઈ જતા — જેમ શાંત સરોવરમાં એક કાંકરો પડે અને તરંગો ચારે તરફ ફેલાય...

પણ હવે? હવે તો સરોવરમાં મોટરબોટ ચાલે છે અને જેટ-સ્કી અને *speedboat* અને તરંગો તરંગોમાં ભળી જાય છે અને કોને ખબર પડે કે કયો તરંગ કોનો છે?

**ઇન્ટ્યુશન** — *sixth sense* — એ *subtle signal* છે — *whisper of the soul* — પણ જ્યાં *whisper* સંભળાય ત્યાં ને? અહીં તો *earthquake* જેવો ઘોંઘાટ છે...

તાવરિયા સાહેબ કહેતા: *consciousness has layers* — ચેતનાના સ્તરો છે — *physical*, *astral*, *mental*, *causal* — અને દરેક સ્તર પર *vibration* છે — અને *noise pollution* માત્ર *physical layer* સુધી નથી — એ *penetrates* કરે છે *astral* માં પણ — *disturbs* કરે છે *subtle bodies* ને પણ...

---

## પંચમ પ્રવાહ: મૌનનો મંત્ર

તો શું કરવું?

ઓરોબિન્દો કહે છે: *aspiration* — આકાંક્ષા — *call to the divine* — પણ એ *call* મૌનમાંથી ઊઠે છે — *silent prayer* — *wordless invocation*...

રમણ મહર્ષિ કહે છે: *summa iru* — *be still* — *just be* — પણ *stillness* ક્યાં?

રૂમી કહે છે: *silence is the language of God* — *everything else is poor translation*...

**ઉપાય:**

1. **દરરોજ થોડો સમય મૌનમાં** — ભલે પાંચ મિનિટ — *earplugs* લગાવો — *noise-cancelling headphones* — જે પણ — પણ *inner silence* ની *practice* કરો

2. **પ્રકૃતિમાં જાઓ** — જંગલમાં — પહાડમાં — દરિયાકિનારે — જ્યાં *natural sounds* છે — *birds* — *wind* — *waves* — આ *sounds heal* કરે છે

3. **ઘરમાં *sound sanctuary* બનાવો** — એક ખૂણો — *quiet corner* — જ્યાં ઘોંઘાટ ના પહોંચે

4. **ભીતરના અવાજને સાંભળો** — *inner voice* — *still small voice* — એ ઘોંઘાટમાં પણ બોલે છે — *listen carefully*...

5. **મંત્રજાપ** — *repetition* — *japa* — એ *inner rhythm* બનાવે છે જે *outer chaos* ને *counteract* કરે છે

---

## અંતિમ પ્રવાહ: ॐ

અને અંતે — *ૐ* — *primordial sound* — *sound of silence* — *paradox* ને? — *sound of silence* — પણ એવું જ છે — *ૐ* એ *not noise* છે — *ૐ* એ *foundational vibration* છે — *substrate* છે — *background* છે — જેમાંથી બધા *sounds* આવે છે અને જેમાં બધા *sounds* *dissolve* થાય છે...

*ૐ* ને *hear* કરવા માટે *noise* ની *absence* જોઈએ — *not just physical* — *mental noise* પણ — *emotional noise* પણ — *spiritual noise* પણ...

અને ત્યારે — *only then* — *inner ear opens* — *divine ear* — *divya shrotra* — અને ત્યારે *real listening* શરૂ થાય છે — *listening to the cosmos* — *listening to the self* — *listening to the silence*...

હું સાંભળવા માગું છું
પણ ઘોંઘાટ...
હું સાંભળવા માગું છું
પણ...
હું...
...
.
*ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः*

---

**— પરાગ રતનપરા**
*અમદાવાદ, ૨૦૨૫*

---

*[નોંધ: આ નિબંધ જેમ્સ જોયસની "stream of consciousness" શૈલીમાં લખાયેલો છે, જેમાં વિચારો અખંડ પ્રવાહમાં વહે છે, વાક્યરચના પરંપરાગત નિયમોને અનુસરતી નથી, અને ભાષા, ધ્વનિ, અને અર્થ વચ્ચેના સંબંધો સાથે પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે.]*