મફતનો રોટલો, મોંઘી ગુલામી

**મફતનો રોટલો, મોંઘી ગુલામી**

✍️ પરાગ રતનપરા

ઈ.સ. પૂર્વે 73માં રોમે 40,000 નાગરિકોને મફત અનાજ આપવાનું શરૂ કર્યું. જુલિયસ સીઝર આવ્યો ત્યાં સુધીમાં, એટલે કે ત્રીસ વર્ષથી ઓછા સમયમાં, લાઈનમાં 3,20,000 માણસો ઊભા હતા. આઠ ગણો વધારો! આપણા દેશમાં તો આટલી ઝડપે ફક્ત બે જ વસ્તુ વધે છે — વસ્તી અને વોટ્સએપ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસરો.

મજાની વાત એ છે કે કોઈ રોમન સેનેટરે ઊભા થઈને જાહેરાત નહોતી કરી કે "ચાલો, અડધા શહેરને સરકારી રોટલાના વ્યસની બનાવીએ." ના રે ના. એ તો ધીમે ધીમે થયું. જેમ આપણા ઘરમાં ડાયાબિટીસ ધીમે ધીમે આવે છે — રોજ એક પેંડો, રોજ બે જલેબી. દરેક ચૂંટણી ટાણે એક નેતાએ યાદી લંબાવી, બીજાએ એનાથી વધુ લંબાવી. જે નાગરિકને પહેલા મફતનું લેવામાં શરમ આવતી હતી, એ પછી અપેક્ષા રાખતો થયો, પછી માંગણી કરતો થયો, અને છેલ્લે તો એ બચાવવા આંદોલન કરતો થયો. શરમથી અધિકાર સુધીની આ યાત્રા — રોમે 30 વર્ષમાં પૂરી કરી, આપણે તો પાંચ વર્ષની ટર્મમાં જ પતાવી દઈએ છીએ.

આ જ તો ખરી રમત છે. એકવાર મફતની યોજના બનાવો, એટલે એની સાથે એક આખી વોટબેંક બની જાય. લેનારા વોટ આપે. વહેંચનારા અધિકારીઓની નોકરીઓ પાકી થાય. અનાજ સપ્લાય કરનારા વેપારીઓના કોન્ટ્રાક્ટ ચાલુ રહે. પછી એ યોજના બંધ કરવાની હિંમત કોણ કરે? આપણે ત્યાં તો હાલત એવી છે કે ચૂંટણી પહેલા "રેવડી કલ્ચર" પર ભાષણ આપનારા જ ચૂંટણી ટાણે મફત સિલિન્ડર, મફત વીજળી અને ખાતામાં સીધા પૈસાની જાહેરાત કરે છે. વિરોધ પક્ષ રેવડી વહેંચે તો એ "લાંચ", અને પોતે વહેંચે તો એ "કલ્યાણકારી યોજના". શબ્દકોશ પણ સત્તા પ્રમાણે બદલાય છે.

સીઝરે એક હિંમતનું કામ કર્યું — ચકાસણી કરાવીને યાદી 3,20,000માંથી 1,50,000 કરી નાખી. બોગસ લાભાર્થીઓ કાઢ્યા. અને પછી શું થયું? સેનેટે એને મારી નાખ્યો. કારણો બીજા હતા, પણ બોધપાઠ સ્પષ્ટ છે: આ દેશમાં — કોઈપણ દેશમાં — મફતનું બંધ કરનારો શહીદ થાય છે, અને વધારનારો ભગવાન. સીઝર પછીના શાસકોએ ચૂપચાપ યાદી પાછી લંબાવી દીધી. એમને જીવવું હતું.

હવે વિચારો, આ મફતના રોટલા માટે રોમને શું જોઈતું હતું? સિસિલી, સાર્ડિનિયા અને ઈજિપ્તથી જહાજો ભરીને અનાજ. ખર્ચો ટેક્સ અને જીતેલા પ્રદેશોની લૂંટમાંથી નીકળતો. પણ જીત કાયમ ન રહી, અને જવાબદારી કાયમ રહી. રોમે ભવિષ્યની જીતના નામે ચેક લખી નાખ્યો હતો, અને ભવિષ્યે ચેક બાઉન્સ કરી દીધો. આપણે પણ એ જ કરીએ છીએ — આજની મફત વીજળીનું બિલ આવતી પેઢીના નામે ફાડીએ છીએ. છોકરાઓ હજી જન્મ્યા નથી અને દેવું એમના નામે બોલે છે.

અને સૌથી ઊંડી વાત આ છે: લાભ વહેંચો એટલે અવલંબન વહેંચાય. અવલંબન વહેંચાય એટલે સત્તા એના હાથમાં જાય જે વહેંચે છે. મફતનું અનાજ રોમને એક રાતમાં નબળું ન કરી શક્યું, પણ એણે દરેક સુધારાને રાજકીય રીતે અશક્ય બનાવી દીધો. આપણે ત્યાં પણ સ્કીમ બંધ કરવી એટલે રાજકીય આપઘાત. એટલે કોઈ બંધ નથી કરતું, બધા વધારે છે. રોમનું પતન થતાં સદીઓ લાગી. આપણી પાસે તો EMI પર પતન ઉપલબ્ધ છે — હપ્તે હપ્તે.

ફરક એટલો જ છે કે રોમનો નાગરિક લાઈનમાં ઊભો રહેતો, આપણો લાભાર્થી DBTથી સીધા ખાતામાં મેળવે છે. ટેક્નોલોજી બદલાઈ, તાસીર નહીં.

**Real but Weird Facts:**
- રોમમાં મફત અનાજનો હકદાર બનવા લોકો ગુલામોને મુક્ત કરી દેતા — કારણ કે મુક્ત ગુલામ નાગરિક ગણાય અને એનું અનાજ માલિકના ઘરે આવે!
- અનાજ પહોંચાડવા રોમે ઓસ્ટિયામાં આખું બંદર અને ખાસ સરકારી ખાતું (Annona) બનાવવું પડ્યું — એટલે કે મફત વહેંચવા માટે એક આખી મોંઘી બ્યુરોક્રસી!
- પાછળથી અનાજની સાથે મફત ઓલિવ તેલ અને ડુક્કરનું માંસ પણ ઉમેરાયું — યોજના ક્યારેય નાની થતી નથી, ફક્ત મેનુ લાંબુ થાય છે.

✍️ પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#FreebieCulture #RomanEmpire #PoliticalEconomy #WelfareState #મફતનીરેવડી #રાજકારણ #સમાજદર્શન #ગુજરાતીનિબંધ