માનવ ચેતના: આપણી અનંત યાત્રા

# માનવ ચેતના: આપણી અનંત યાત્રા

ગુજરાતના મારા મિત્રો, નમસ્કાર! આજે હું તમારી સાથે એક એવા વિષય પર વાત કરવા માંગું છું જે આપણા સૌના જીવનમાં રોજ સવારે આંખ ખુલતાં જ શરૂ થાય છે અને રાત્રે આંખ બંધ થતાં સુધી ચાલે છે - આપણી ચેતના.

અરે યાર, આપણે બધા જ ચેતનાની વાત કરીએ છીએ, પણ કેટલા લોકો ખરેખર સમજે છે કે ચેતના એટલે શું? મારા ગામડાના દાદા કહેતા, "બેટા, માણસ એટલે આત્મા અને શરીરનો સમન્વય," પણ વિજ્ઞાન કહે છે કે ચેતના એટલે મગજની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓનું જટિલ નેટવર્ક!

મને યાદ છે, હું કૉલેજમાં હતો ત્યારે એક પ્રોફેસર મળ્યા હતા. એમણે પૂછ્યું, "તમે કેમ જાણો છો કે તમે જીવંત છો?" ક્લાસમાં બધા હસવા લાગ્યા. એક છોકરો બોલ્યો, "સર, હું શ્વાસ લઉં છું એટલે!" બીજો કહે, "હું વિચારી શકું છું એટલે!" અને હું? મેં કહ્યું, "સર, મારા મોબાઇલ બિલ ભરવા પડે છે એટલે!" બધા જોરથી હસવા લાગ્યા, પણ પ્રોફેસરે કહ્યું, "પરાગ, તું જાણે કે ના જાણે, પણ તારો જવાબ કદાચ સૌથી વધુ વાસ્તવિક છે!"

આપણી ચેતના જેમ-જેમ વિકસિત થાય છે, તેમ-તેમ આપણે દુનિયાને અલગ રીતે જોવા લાગીએ છીએ. નાનપણમાં ફક્ત ભૂખ, ઊંઘ અને રમત – બસ, આટલું જ આપણું જગત! પછી ધીમે ધીમે સ્કૂલ, દોસ્તી, પ્રેમ, મહત્વાકાંક્ષાઓ – આપણી સમજ વિસ્તરતી જાય છે.

અમદાવાદની એક ચાની કિટલી પર મારા મિત્ર સાથે વાત કરતાં મેં પૂછ્યું, "તું માને છે કે જેમ-જેમ આપણી બુદ્ધિ વધે, તેમ-તેમ આપણી ખુશી વધે?" એણે ચાનો ઘૂંટડો ભરતાં કહ્યું, "ના યાર, મારા આઈ.ટી.માં કામ કરતા દાદા 24/7 ટેન્શનમાં રહે છે, અને મારો ભરવાડ કાકો સાંજે ઢોર ચરાવીને આવે એટલે ગીતો ગાતો સૂઈ જાય છે. કોણ વધુ ખુશ છે?"

સાચી વાત! આપણા IQ થી માપવાથી ચેતનાનું સાચું માપ નીકળતું નથી. 200 IQ વાળો માણસ પણ દુઃખી હોઈ શકે અને 80 IQ વાળો આનંદથી જીવતો હોય! આધુનિક સમયમાં 'સફળતા'ના નામે આપણે ચેતનાનું વિકસિત સ્વરૂપ ભૂલી ગયા છીએ.

મારી દાદીમા કહેતાં, "પરાગ, જીવનમાં આગળ વધવાની સાથે સાથે ભીતરમાં પણ વધવાનું છે." ત્યારે હું સમજતો નહોતો, પણ આજે સમજાય છે કે ચેતનાનું વિકસિત થવું એટલે ફક્ત વધુ જાણવું નહીં, પણ વધુ સમજવું, વધુ અનુભવવું, વધુ સંવેદનશીલ બનવું.

હા, ભાઈ! આ એ જ ચેતના છે જે પા-પા પગલી ભરતા બાળકને જોઈને આપણા ચહેરા પર સ્મિત લાવે છે, આકાશમાં ઉડતા પંખીને જોઈને આપણને સ્વતંત્રતાનો અહેસાસ કરાવે છે, અને ચાંદની રાતમાં રેતીના કણ જેવા આપણને અનંત બ્રહ્માંડમાં એક હિસ્સો હોવાનો અહેસાસ કરાવે છે.

આપણે ટેક્નોલોજી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના યુગમાં જીવીએ છીએ. જેમાં કમ્પ્યુટર્સ આપણા જેવા બનવા માંગે છે, પણ હું પૂછું છું - શું આપણે મશીનો જેવા બનવા માંગીએ છીએ? મશીનો આપણા જેવી દેખાઈ શકે છે, આપણા જેવું બોલી શકે છે, પણ કદી આપણા જેવું અનુભવી શકે?

જ્યારે અમદાવાદમાં વરસાદના પહેલા ટીપાં પડે અને ગરમ ધરતીની સુગંધ ઉઠે, ત્યારે તમારા ચહેરા પર જે સ્મિત આવે છે, એ મશીન કદી અનુભવી શકશે? જ્યારે તમે સાબરમતી નદીના કિનારે બેસીને સૂર્યાસ્ત જુઓ, ત્યારે જે શાંતિ અનુભવો છો, એ હજારો ટેરાબાઇટ્સ ડેટા પણ ઉત્પન્ન કરી શકશે?

ભાઈ-બહેનો, ચેતના એક એવી યાત્રા છે જેમાં આપણે જેમ-જેમ આગળ વધીએ છીએ, તેમ-તેમ દુનિયાના રહસ્યો ઉકેલતા જઈએ છીએ. જીવનના દરેક તબક્કે આપણી સમજ બદલાય છે - બાળક હતા ત્યારે રમકડાંમાં ખુશી હતી, યુવાન થયા તો સફળતા અને પ્રેમમાં ખુશી શોધી, અને પરિપક્વ થયા ત્યારે સમજ્યા કે ખુશી તો એક આંતરિક અવસ્થા છે.

એક વાર મેં જાણીતા ગુજરાતી સંત પૂછ્યું, "મહારાજ, ચેતનાનું સૌથી ઉચ્ચ સ્વરૂપ કયું?" તેમણે હસીને કહ્યું, "જ્યાં 'હું' અને 'તું' વચ્ચેનો ભેદ મટી જાય, ત્યાં!"

તો મિત્રો, આપણે તો એક સાધારણ લોકો છીએ. ફિલોસોફી અને આધ્યાત્મની ઊંડી વાતો કદાચ ના સમજીએ, પણ એટલું જરૂર સમજીએ કે ચેતનાની યાત્રા એટલે પોતાને, બીજાને અને આ અદભુત દુનિયાને વધુને વધુ ગહેરાઈથી સમજવાની યાત્રા. આવો, આપણે સૌ આ યાત્રા સાથે કરીએ!

- પરાગ રતનપરા