માણસ નામનું વધારાનું ઉપકરણ

# માણસ નામનું વધારાનું ઉપકરણ

**— પરાગ રતનપરા**

એક જમાનો હતો જ્યારે માણસ ભગવાનથી ડરતો. પછી એક જમાનો આવ્યો જ્યારે માણસ બીજા માણસથી ડરવા લાગ્યો. અને હવે? હવે માણસ એક પ્લાસ્ટિકના ડબ્બાથી ડરે છે જેની અંદર સિલિકોનની ચીપ બેઠી છે અને જે માણસ કરતાં વધુ સારી કવિતા લખે છે, વધુ ચોક્કસ નિદાન કરે છે, અને વધુ ધીરજથી તમારી મૂર્ખામીઓ સાંભળે છે. પત્ની પણ નથી સાંભળતી એટલી ધીરજથી.

બક્ષીબાબુ હોત તો કહેત — "માણસ હવે ઈશ્વરનું સંતાન નથી, એ તો ફક્ત એક બીટા વર્ઝન છે." અને એ સાચું પણ છે. કારણ કે આવનારા દસ વર્ષમાં ૮૦ ટકા કામ રોબોટ અને AI કરશે, અને બાકીના ૨૦ ટકામાં માણસ શું કરશે? માણસ "સુપરવાઈઝ" કરશે. એટલે કે ખુરશી પર બેસીને ડોકું હલાવશે. ડોકું હલાવવાનું કામ પણ આખરે કોઈ રોબોટને સોંપાશે — એ વધુ સારી રીતે હલાવી શકશે, થાક્યા વગર, પગાર વગર, અને દિવાળી બોનસ માગ્યા વગર.

ડોક્ટરો? AI એક્સ-રે જોઈને ત્રણ સેકન્ડમાં કેન્સર શોધી કાઢશે. ડોક્ટર ફક્ત દર્દીના ખભા પર હાથ મૂકીને કહેશે, "ચિંતા ન કરો." એટલા માટે મેડિકલની પાંચ વર્ષની ડિગ્રી? ખભા પર હાથ મૂકવા માટે? એના કરતાં તો કાકા-મામા સસ્તા પડે. વકીલો? AI આખું બંધારણ બે મિનિટમાં વાંચી લેશે. વકીલનું કામ ફક્ત કોર્ટમાં ઊભા થઈને "માય લોર્ડ" કહેવાનું રહેશે. એ પણ ઓડિયો રેકોર્ડિંગથી ચાલે. ઈજનેરો, શિક્ષકો, પત્રકારો, ચિત્રકારો — બધા જ "ક્યૂરેટર" બની જશે. ક્યૂરેટર એટલે મ્યુઝિયમમાં બેસનાર માણસ જે કંઈ બનાવતો નથી, ફક્ત બીજાએ બનાવેલી વસ્તુ પર લેબલ ચોંટાડે છે.

અને અહીં જ ખરી મુશ્કેલી શરૂ થાય છે. કારણ કે માણસ રોટલા વગર જીવી શકે છે, પણ અર્થ વગર નહીં. પેટ ભરાય તો ભલે ભરાય, પણ જો સવારે ઊઠીને એમ લાગે કે "મારું હોવું કે ન હોવું બંને સરખું છે" — તો માણસ અંદરથી મરવા લાગે છે. અને બહારથી જીવતો રહે છે, જે મરવા કરતાં વધુ ભયાનક છે.

એક જૂના વિયેનીઝ ડોક્ટરે — જેનું નામ લેવાની મને છૂટ નથી — એક વાત કહી હતી: માણસની અંદર બે ભૂખ છે. એક પ્રેમની અને બીજી કામની. કામ એટલે મજૂરી નહીં, કામ એટલે "મેં કંઈક કર્યું" એવી લાગણી. જે દિવસે માણસને લાગે કે એનું કામ બિનજરૂરી છે, એ દિવસે એની અંદરનો માણસ આત્મહત્યા કરી નાખે છે. બહારનો માણસ પછી ખાલી ખોખું બનીને ફરતો રહે છે — ઓફિસે જાય, ઘરે આવે, નેટફ્લિક્સ જુએ, સૂઈ જાય. જીવન નહીં, જીવનનું ડેમો વર્ઝન.

પેલા ડોક્ટરે એક બીજી વાત પણ કહી હતી — માણસની અંદર એક અંધારી પેટી છે જેમાં બધી ઈચ્છાઓ, ગુસ્સો, અને હિંસા ભરી પડી છે. સભ્યતા એ પેટી પર બેઠેલું ઢાંકણ છે. જ્યાં સુધી માણસ પાસે કામ છે, કુટુંબ છે, અર્થ છે — ત્યાં સુધી ઢાંકણ બંધ રહે છે. પણ જે દિવસે અર્થ ઊડી જાય, તે દિવસે ઢાંકણ ખૂલે છે. અને પેટીમાંથી જે નીકળે છે એ સુંદર નથી હોતું.

એટલે હવે માણસ પાસે ત્રણ જ રસ્તા બચ્યા છે.

**પહેલો રસ્તો:** સામૂહિક નિરાશા. જ્યારે કરોડો માણસોને એક સાથે લાગે કે "આપણે નકામા છીએ", ત્યારે એ નિરાશા અંદર નથી રહેતી. એ બહાર નીકળે છે — અને બહાર નીકળે છે યુદ્ધ બનીને. ઈતિહાસ સાક્ષી છે, બેકાર માણસોનું ટોળું હંમેશા કોઈને કોઈ ઝંડો શોધી લે છે. ઝંડો લાલ હોય, લીલો હોય, કેસરી હોય — રંગ ગૌણ છે, મુખ્ય તો એ છે કે હવે મારવા માટે કોઈ બહાનું મળ્યું. આત્મહત્યા જ્યારે સામૂહિક બને છે ત્યારે એને "ક્રાંતિ" કહેવાય છે, અને જ્યારે એ બીજાની હત્યા પણ કરે છે ત્યારે "વિશ્વયુદ્ધ" કહેવાય છે.

**બીજો રસ્તો:** રાસાયણિક પલાયન. CBD, THC, ગાંજો, વાઈન, અને નીટ વ્હિસ્કી. અમેરિકાના કેલિફોર્નિયામાં અને કેનેડામાં ગાંજો કાયદેસર થઈ ગયો છે, અને હવે ભારતના મધ્યમવર્ગીય યુવાનો પણ "વેલનેસ" ના નામે CBD તેલ મંગાવે છે. વેલનેસ એટલે? એટલે "મને જીવનનો અર્થ નથી મળતો, પણ આ તેલ ચોપડ્યા પછી અર્થ શોધવાની ઈચ્છા પણ નથી થતી." આ બીજો રસ્તો સૌથી લોકપ્રિય છે કારણ કે એમાં લોહી નથી વહેતું, ફક્ત મગજ ધીમે ધીમે ઓગળે છે. અને ઓગળતા મગજને દુઃખ થતું નથી.

**ત્રીજો રસ્તો:** અંતર્મુખતા. હિમાલય જવાનું, ધ્યાન કરવાનું, "હું કોણ છું" એ પ્રશ્ન પૂછવાનું. આ રસ્તો સૌથી ઊંચો છે અને સૌથી ઓછો વપરાય છે. કારણ કે માણસ ભગવાનને શોધવા તૈયાર છે, મોક્ષ શોધવા તૈયાર છે, પણ પોતાની જાતનો સામનો કરવા તૈયાર નથી. પોતાની જાત એ સૌથી ડરામણી વસ્તુ છે. એક રૂમમાં એકલા બેસીને, મોબાઈલ વગર, બે કલાક પોતાની સાથે વાત કરો — અડધો માણસ રડી પડશે, અને બાકીનો અડધો ભાગી જશે. નિર્વાણ સસ્તું નથી મળતું, એની કિંમત છે — અને એ કિંમત છે પોતાના બધા જૂઠાણાંને છોડવાનાં.

એટલે જ આજે ગુજરાતના યુવાનને બધું "મીનિંગલેસ" લાગે છે. નોકરી મીનિંગલેસ, લગ્ન મીનિંગલેસ, રાજકારણ મીનિંગલેસ, ધર્મ મીનિંગલેસ. એ "મીનિંગલેસ" શબ્દ વાપરીને એક ઈન્સ્ટાગ્રામ રીલ બનાવે છે, એના પર બેકગ્રાઉન્ડમાં ઉદાસ સંગીત મૂકે છે, અને રાહ જુએ છે કે કોઈ "લાઈક" કરે. લાઈક મળે એટલે બે સેકન્ડ માટે અર્થ મળ્યો. પછી? પછી ફરી મીનિંગલેસ. કારણ કે AI એ એનું કામ છીનવી લીધું છે, એની કવિતા છીનવી લીધી છે, એનું પ્રેમપત્ર છીનવી લીધું છે — હવે ChatGPT જ ગર્લફ્રેન્ડ માટે પ્રપોઝલ લખી આપે છે અને ChatGPT જ બ્રેકઅપ મેસેજ પણ. માણસ ફક્ત "સેન્ડ" બટન દબાવે છે. એટલું જ એનું યોગદાન.

બક્ષીબાબુએ એક વાર લખ્યું હતું કે "માણસ એક માત્ર પ્રાણી છે જે પોતાના અસ્તિત્વનો અર્થ પૂછે છે." હવે હું એમાં ઉમેરું છું — અને માણસ એક માત્ર પ્રાણી છે જે પોતે જ એવું મશીન બનાવે છે જે એ પ્રશ્નને જ બિનજરૂરી બનાવી દે. અંત એ નથી કે રોબોટ આપણને મારી નાખશે. અંત એ છે કે રોબોટ આપણને એટલા નકામા બનાવી દેશે કે આપણે જાતે જ મરી જવું પડશે — કાં તો બંદૂકથી, કાં તો ગાંજાથી, કાં તો મૌનથી.

પસંદગી તમારી છે. પણ યાદ રાખજો — પસંદગી કરવાનો અધિકાર પણ હજી આપણી પાસે છે કે નહીં, એ ખબર નથી. કારણ કે હમણાં હમણાં મારું લેપટોપ મને એમ સૂચન કરે છે કે "આ વાક્ય આ રીતે લખો તો વધુ સારું લાગશે."

અને સૌથી ડરામણી વાત એ છે કે — એ સાચું કહે છે.