જીવું છું કે જિવાઉં છું?

રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલીમાં જીવનની યાંત્રિકતા પર — આ વિષય એમના માટે સાવ સ્વાભાવિક છે, કેમ કે એ હંમેશાં હોવાની ગુહ્યતા, ચેતનાની ઊંડાણ, અને રોજિંદી ગતિવિધિઓની પાછળ રહેલા શૂન્યાવકાશ પર લખતા રહ્યા છે.

---

**(રાજેન્દ્ર શુક્લના મિજાજમાં)**

ઊઠ્યા, ચા પીધી, નહાયા, નીકળ્યા,
એ જ ક્રમ, એ જ ઘટમાળ — શ્વાસ શ્વાસે ચડ્યા.

ઘડિયાળ કાંટે ચાલે, અમે કાંટે ચાલિયેં,
દોડિયેં તો દોડિયેં, થંભિયેં તો થંભિયેં;
પગ જ્યાં લઈ જાય ત્યાં જઈએં સહજ ભાવે,
મંઝિલ ક્યાં છે પૂછો તો — ન કૈં હાથ ચડ્યા.

બસ પકડી, ઓફિસ આવ્યા, ખુરશીમાં બેઠા,
ફાઈલ ખોલી, સહી કરી, બીજી ફાઈલ ફેંટા;
પાનાં પલટતાં પલટતાં વરસ પલટાયાં,
કેટલી ફાઈલો ? — ગણતાં આંગળાં અકળ્યાં.

લિફ્ટમાં ચઢ્યા, લિફ્ટમાં ઊતર્યા, લિફ્ટમાં મળ્યા,
"કેમ છો ?" "મજામાં" — બસ આ જ શબ્દ બે છળ્યા;
અંદર કૈં ખળભળે, પૂછનારું કોઈ ન આવે,
મઝા ? — એ શબ્દનો અર્થ ક્યારનો જ ટળ્યા.

ઘર આવ્યા, ટીવી ચાલુ, થાળી પીરસાઈ,
ખાધું, સૂતા, ઊઠ્યા — ફરી એ જ સવાઈ;
સપનાં આવ્યાં હશે કે નહીં — એય ન યાદ,
આંખ મળી ત્યાં જ ઘડિયાળ ટહુકા પાડ્યાં.

રવિવાર આવે, થાય કે "આજ તો કૈં કરશું",
ચાની પ્યાલી લઈ પેપર વાંચતાં સાંજ પડી;
"સોમવાર આવે, પછી જોઉં" — એમ કહેતાં,
સોમવાર, મંગળવાર, વરસ — બધા ખરી પડ્યા.

યંત્ર જેવા હાથ, યંત્ર જેવા પગ, યંત્ર જેવું મન,
ક્યાંક સ્ક્રૂ ઢીલો પડે, ત્યાં પણ ઘસીને ફરે;
"ચેતન છું" કહ્યા કરીએં, પણ કોને ખાતરી ?
જીવું છું કે જિવાઉં છું — પ્રશ્ન એ જ ઊપડ્યા.

એક ક્ષણ એવી આવે, યંત્ર અચાનક થંભે,
"અરે, હું છું !" — એવો ઝબકાર ભીતર ઊગે;
ફરી ઘડિયાળ ટહુકે, ફરી કાંટો ચાલે,
ઝબકાર ઓલવાય ત્યાં — પાછા ક્રમમાં ગોઠવાયા.

— (રાજેન્દ્ર શુક્લના મિજાજમાં, વિવેક દ્વારા)