ગોલ્ડીલૉક્સ શૉક: માપસરના આંચકાની મહિમા

**ગોલ્ડીલૉક્સ શૉક: માપસરના આંચકાની મહિમા**
*(Goldilocks Shock: In Praise of the Just-Right Jolt)*

પરાગ રતનપરા

આપણે બધાએ નાનપણમાં ગોલ્ડીલૉક્સની વાર્તા સાંભળી છે. એક છોકરી રીંછના ઘરમાં ઘૂસે છે અને ત્રણ વાટકા ચાખે છે. એક બહુ ગરમ, એક બહુ ઠંડો, એક "બરાબર". વાર્તા પૂરી થાય એટલે આપણે ઊંઘી જઈએ છીએ. પણ વાર્તાનો ખરો સાર કોઈ ગુજરાતી વાલીએ ક્યારેય પચાવ્યો નથી. આપણે સંતાનને ગરમ વાટકો આપતા નથી, ઠંડો પણ નથી આપતા. આપણે તો વાટકો જ નથી આપતા. ચમચીથી ખવડાવીએ છીએ, અને એ પણ ફૂંક મારીને.

જીવનના આંચકાનું પણ આવું જ છે. બહુ મોટો આંચકો માણસને ભાંગી નાખે. બિલકુલ આંચકો ન હોય તો માણસ કાચની બરણી બની જાય, જે પહેલી ઠોકરે તૂટે. વચ્ચેનો, "માપસરનો" આંચકો માણસને ઘડે છે. મનોવિજ્ઞાન આને આશરે Goldilocks zone કહે છે. આપણી દાદી એને "ટીપે ટીપે ઘડાય" કહેતી. દાદીને કોઈ રિસર્ચ ગ્રાન્ટ નહોતી મળી, એ જ ફરક.

હવે આપણા ઘરનું દ્રશ્ય જુઓ.

પપ્પા સોફા પર બેસીને કહે છે, "અમે તો પાંચ કિલોમીટર ચાલીને નિશાળે જતા. ઉઘાડા પગે. ઉનાળામાં." આ વાક્ય પૂરું કરીને એ જ પપ્પા દીકરાને પાંચસો મીટર દૂરની સ્કૂલે ગાડીમાં મૂકવા જાય છે, AC ચાલુ કરીને, કારણ કે "બહાર તડકો બહુ છે." સંઘર્ષનાં વખાણ આપણે બહુ કરીએ છીએ, પણ એ સંઘર્ષ હંમેશાં ભૂતકાળમાં અને બીજાના ઘરમાં જોઈએ.

દીકરો પરીક્ષામાં નાપાસ થવાનો હોય તો ટ્યૂશન. ટ્યૂશનથી ન થાય તો બીજું ટ્યૂશન. એનાથી પણ ન થાય તો "પેપર બહુ અઘરું હતું" એવી ફરિયાદ લઈને પ્રિન્સિપાલ પાસે. ક્રિકેટમાં આઉટ થાય તો "અમ્પાયર ખોટો હતો." મિત્ર સાથે ઝઘડે તો મમ્મી સીધી મિત્રની મમ્મીને ફોન કરે. છોકરાના જીવનમાં નિષ્ફળતાનો પ્રવેશ નિષેધ છે. ઘરના દરવાજે જેમ "શુભ-લાભ" લખેલું છે, એમ અદૃશ્ય અક્ષરે "નો એન્ટ્રી ફોર ના" પણ લખેલું છે.

પછી શું થાય છે? બંટી અઠ્ઠાવીસ વર્ષનો થાય છે. બેંગલુરુની સ્ટાર્ટઅપમાં નોકરી છે. એક સોમવારે સવારે સાડા નવ વાગ્યે ઝૂમ કૉલ આવે છે: "We are restructuring." અને બંટીના જીવનમાં પહેલી વાર કોઈએ "ના" કહી. અઠ્ઠાવીસ વર્ષે પહેલો આંચકો! જે રસી બાળપણમાં લેવાની હતી એ ડોઝ સીધો ICUમાં મળ્યો. બંટી ત્રણ અઠવાડિયાં રૂમની બહાર નથી નીકળતો, અને મમ્મી સગાંઓને કહે છે, "આજકાલનાં છોકરાંમાં સહનશક્તિ જ નથી." સહનશક્તિ ક્યાંથી આવે, બહેન? તમે તો એને સહન કરવાનો એકેય મોકો જ નથી આપ્યો.

બીજી બાજુ, બીજો છેડો પણ છે. એવા પણ ઘર છે જ્યાં આંચકો માપસરનો નહીં, મણના ભાવે મળે છે. બાપ દારૂ પીએ, મા મજૂરી કરે, દસ વર્ષનો છોકરો ચાની કીટલીએ કપ ધુએ. અને આપણો સમાજ આવા એકાદ છોકરાને IAS થયેલો જોઈને તાળી પાડે છે: "જુઓ, સંઘર્ષથી હીરો બને!" એ એક હીરાનો ફોટો છાપામાં આવે છે. બાકીના હજાર કોલસા, જે એ જ દબાણમાં ભૂકો થઈ ગયા, એમનો ફોટો કોઈ છાપતું નથી. આપણે સફળ અપવાદને નિયમ બનાવીને વેચીએ છીએ, અને પછી ગરીબને સલાહ આપીએ છીએ કે "સંઘર્ષ કરો." જાણે સંઘર્ષ કોઈ ઑપ્શનલ કોર્સ હોય.

એટલે ખરી વાત વચ્ચેની છે, અને વચ્ચેની વાત આપણને ફાવતી નથી. આપણો સમાજ છેડાઓનો સમાજ છે. કાં તો વરઘોડામાં ડીજે પર નાગિન ડાન્સ, કાં તો બેસણામાં મૌન. કાં તો "મારો દીકરો તો હીરો છે", કાં તો "તારાથી કંઈ નહીં થાય." વચ્ચેનું વાક્ય, "આ વખતે નથી થયું, ફરી પ્રયત્ન કર", એ બોલતાં આપણી જીભ અચકાય છે, કારણ કે એમાં નાટક નથી.

ગોલ્ડીલૉક્સ શૉક એટલે શું? દીકરીને સાઇકલ શીખવતાં એક વાર પડવા દેવી. ઘૂંટણ છોલાય, પણ હાડકું ન તૂટે. દીકરાને દુકાને મોકલવો અને છૂટા પૈસા ખોટા લાવે તો બીજી વાર જાતે ગણતાં શીખે. કૉલેજનું ફોર્મ જાતે ભરવા દેવું, ભલે એક ભૂલ થાય. પાડોશીના છોકરા સાથે ઝઘડો થાય તો મમ્મીનો ફોન નહીં, પોતાની જીભથી ઉકેલ. આ નાના નાના આંચકા એ રસીના ડોઝ છે. થોડો તાવ આવે, પણ પછી મોટી બીમારી સામે શરીર તૈયાર રહે.

પણ આપણે રસીથી ડરીએ છીએ અને બીમારીને આમંત્રણ આપીએ છીએ. કારણ કે છોકરો પડે તો સોસાયટીવાળા જોઈ જાય. નાપાસ થાય તો કિટી પાર્ટીમાં વાત થાય. આપણી સુરક્ષા સંતાન માટે ઓછી અને આપણી ઇજ્જત માટે વધારે છે. છોકરાને બચાવવાના નામે આપણે આપણું નાક બચાવીએ છીએ.

અને આ ફક્ત છોકરાઓની વાત નથી. મોટા માણસો પણ એ જ રોગના દર્દી છે. ઑફિસમાં બૉસને સાચું કહેનાર કોઈ નથી, એટલે બૉસ વીસ વર્ષ સુધી માને છે કે એનો દરેક જોક હસવા જેવો છે. નેતાની આસપાસ બધા "હા સાહેબ" છે, એટલે ચૂંટણીનું પરિણામ એમના માટે પહેલો અને છેલ્લો આંચકો બને છે. વૉટ્સઍપ ગ્રુપમાં કોઈ કાકાના ફૉરવર્ડ પર સવાલ નથી ઉઠાવતું, એટલે કાકા માને છે કે નાસાએ ખરેખર એમનું સંશોધન વાંચ્યું છે. જેને ક્યારેય નાનો વિરોધ નથી મળ્યો, એને મોટું સત્ય પચતું નથી.

વાર્તામાં ગોલ્ડીલૉક્સને "બરાબર" વાટકો મળી જાય છે. પણ એ પહેલાં એણે ગરમ વાટકાથી જીભ દઝાડી હતી અને ઠંડા વાટકાથી મોં બગાડ્યું હતું. "બરાબર" શું છે એ એને ત્યારે જ ખબર પડી. આપણે આપણાં સંતાનોને સીધો "બરાબર" વાટકો પીરસીએ છીએ, અને પછી નવાઈ પામીએ છીએ કે એમને સ્વાદની ખબર કેમ નથી પડતી.

છેલ્લી વાત. વાર્તાના અંતે રીંછ ઘરે આવે છે અને ગોલ્ડીલૉક્સ ભાગી જાય છે. જીવનમાં પણ રીંછ ઘરે આવવાનું જ છે. સવાલ એટલો જ છે કે તમારું સંતાન દોડતાં શીખ્યું છે કે નહીં, કે પછી એ હજી પણ રાહ જોઈને બેઠું છે કે મમ્મી ફોન કરીને રીંછને સમજાવી દેશે.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- 2010માં મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ક સીરી અને સાથીઓના એક મોટા અભ્યાસમાં જણાયું કે જીવનમાં થોડી પ્રતિકૂળતા અનુભવનારા લોકો, બિલકુલ નહીં કે બહુ વધારે પ્રતિકૂળતા અનુભવનારા લોકો કરતાં, માનસિક રીતે વધુ સ્વસ્થ અને સંતુષ્ટ હતા. એટલે કે જીવનભર "કંઈ ખરાબ ન થયું" એ પણ એક જોખમ છે.
- ગોલ્ડીલૉક્સની વાર્તાના 1837ના રૉબર્ટ સધીના મૂળ સંસ્કરણમાં રીંછના ઘરમાં ઘૂસનાર નાની છોકરી નહીં, પણ એક ઝઘડાળુ ઘરડી સ્ત્રી હતી. પછીનાં વર્ષોમાં વાર્તાને "ક્યૂટ" બનાવવા એને છોકરીમાં ફેરવી દેવાઈ. સમાજે વાર્તાને પણ આંચકાથી બચાવી.
- અમેરિકાના બંધ કાચના પ્રયોગ "બાયોસ્ફિયર 2" વિશે કહેવાય છે કે અંદર ઊગેલાં વૃક્ષો ઝડપથી મોટાં તો થયાં, પણ પવન ન હોવાને કારણે એમનું લાકડું નબળું રહ્યું અને ઘણાં વળી ગયાં કે પડી ગયાં. પવનનો હળવો ધક્કો જ વૃક્ષને મજબૂત બનાવે છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#GoldilocksShock #Resilience #Parenting #IndianSociety #માપસરનો_આંચકો #સંઘર્ષ #વાલીપણું #કટાક્ષ