ઈચ્છા — આ શબ્દ બોલો જીભ પર, ચાખો

ઈચ્છા — આ શબ્દ બોલો જીભ પર, ચાખો,
જેમ કાચી કેરીનો રસ ચૂસો અને ખાટું લાગે
તોય છોડો નહીં, ચૂસ્યા કરો, ચૂસ્યા કરો,
કારણ કે ખાટું પૂરું થશે પછી મીઠું આવશે —
એ ભ્રમ, એ ભવ્ય સોનેરી ભ્રમ,
એ જ તો ઈચ્છાની માયાજાળ છે,
મીઠું ક્યારેય આવતું નથી,
ખાટા પછી વધુ ખાટું, પછી કડવું,
પછી સ્વાદ જ મરી જાય —
જીભ બાકી, સ્વાદ ગાયબ,
અને ભૂખ? ભૂખ અમર છે.

---

### ૧. બીજની વાર્તા

શરૂઆતમાં — એક બીજ હતું.

નાનકડું, ધૂળમાં રમતું, નિર્દોષ,
જેમ બાળક રમે માટીમાં —
ન કશું જોઈએ, ન કશું ખપે,
માટી પૂરતી, આકાશ પૂરતું,
શ્વાસ પૂરતો, આ ક્ષણ પૂરતી.

પછી બીજ ફૂટ્યું.

અને ફૂટવાની સાથે — તિરાડ પડી,
બીજમાં નહીં — દુનિયામાં,
તિરાડમાંથી ઊગ્યું એક વૃક્ષ,
જેની ડાળીઓ — હજાર,
દરેક ડાળી પર — લાખ પાંદડાં,
દરેક પાંદડા પર — કરોડ ઝાકળબિંદુ,
અને દરેક ઝાકળબિંદુમાં — એક ઈચ્છા,
ધ્રૂજતી, ચમકતી, ટપકવાની તૈયારીમાં,
પણ ટપકે — ત્યાં સુધીમાં —
બીજી ઝાકળ જન્મે, બીજી ઈચ્છા,
અનંત, અવિરત, અથાક.

વૃક્ષ વધતું ગયું,
મૂળ ધરતીનો કોર ફાડીને ઊતરતાં ગયાં,
ડાળીઓ તારાઓને સ્પર્શવા ઊંચી થતી ગઈ,
અને વૃક્ષ — ન ધરતીનું રહ્યું, ન આકાશનું,
ન રાત્રિનું, ન દિવસનું —
અધ્ધર — લટકતું — ભૂખ અને ભ્રમ વચ્ચે.

---

### ૨. રાજા જેને બધું જોઈતું હતું

એક હતો રાજા — નામ ન પૂછો,
કારણ કે દરેક માણસ રાજા છે
પોતાની ઈચ્છાઓના સામ્રાજ્યમાં.

રાજાને મહેલ હતો — સોનાનો,
છત હીરાની, દીવાલો મોતીની,
ફર્શ પર પવન વાળે, વાદળો પંખો ફરકાવે,
ચંદ્ર રાત્રિ-દીપક, સૂર્ય દિવાસ-દીપક,
સાત સમુદ્ર — નહાવાનાં પાત્ર,
હિમાલય — દરવાજાનો ઉંબરો,
ગંગા-યમુના-સરસ્વતી —
મહેલની ભોંયતળિયાનાં નાળિયાં.

રાજા ખુશ હતો? ના.

રાજાને જોઈતું હતું — વધુ.
"વધુ" — આ શબ્દ, આ ઝેર, આ અમૃત,
આ મીઠી છરી જે હસતાં હસતાં ઘોંચે,
અને તમે હસતાં હસતાં વધાવો —
"હા, વધુ, વધુ, હજી વધુ!"

રાજાએ કહ્યું: "ચંદ્ર લાવો."
ચંદ્ર લાવ્યા. થાળી જેવો, ઠંડો, ઉદાસ.
"હવે ચંદ્ર ની પાછળ જે અંધારું છે — એ લાવો."
"મહારાજ, અંધારું કેમ લવાય?"
"લાવો. હુકમ છે."
અંધારું લાવ્યા — સાત ગાડાં ભરીને,
મહેલના ભોંયરામાં ઠાલવ્યું.
રાજાએ અંધારામાં ડૂબકી લગાવી,
બહાર આવ્યો — "હજી ઠંડક ન લાગી."

"હવે — સમય લાવો."
"સમય, મહારાજ?"
"હા, ગઈકાલનો સમય. કાલનો સમય.
૧૦૦ વર્ષ પહેલાંનો સમય.
૧૦૦ વર્ષ પછીનો સમય.
બધો. થેલામાં ભરીને."
"મહારાજ, સમય થેલામાં ન ભરાય—"
"કર. નહીં તો ગરદન."

દરબારીઓ ગયા — ખાલી થેલો લઈને.
પાછા આવ્યા — ખાલી થેલો લઈને.
"ભર્યો છે, મહારાજ. સમય અદૃશ્ય છે."
રાજાએ ખાલી થેલામાં મોઢું નાખ્યું,
ઊંડે — ઊંડે — ઊંડે —
અને ત્યાં — ખાલીપણું.
"આ ખાલીપણું ઓછું છે. વધુ ખાલીપણું લાવો."

ઈચ્છા ની ઈચ્છા ની ઈચ્છા ની ઈચ્છા —
ગર્ભમાં ગર્ભ, વાર્તામાં વાર્તા,
દર્પણ સામે દર્પણ — અનંત પ્રતિબિંબ,
દરેક પ્રતિબિંબ કહે: "હું અસલ છું,"
દરેક ઈચ્છા કહે: "હું છેલ્લી છું,"
કોઈ અસલ નથી, કોઈ છેલ્લી નથી.

---

### ૩. પેટ — અગ્નિકુંડ

પેટ ભર્યું — ખાધું — રોટલો, શાક, દાળ, ભાત,
ઓડકાર આવ્યો — "હાશ."
પાંચ મિનિટ. માત્ર પાંચ.
પછી — "કંઈક મીઠું?"
મીઠું ખાધું — ગુલાબજાંબુ, ગરમ, ઘીમાં તરતું,
"હાશ." ત્રણ મિનિટ.
"કંઈક ખાટું?" "કંઈક ચટપટું?" "કંઈક ઠંડું?"
ખાધું, ખાધું, ખાધું —
પેટ છલકાય, ગળા સુધી,
પણ જીભ — બેશરમ, લાલચુ, ભૂખી —
"હજી? હજી? હજી?"

આ પેટ ન હતું — અગ્નિકુંડ હતો,
યજ્ઞ ચાલતો હતો — ઘી નાખો, ઘી બળે,
વધુ ઘી, વધુ આગ, વધુ ઘી, વધુ આગ,
"સ્વાહા" ના નામે બધું ભસ્મ,
અને અગ્નિ? અગ્નિ ક્યારેય ન કહે: "બસ."

મહાભારતમાં ખાંડવવન બળ્યું — અગ્નિદેવે ભરપેટ ખાધું,
તોય — "ઓર," "ઓર," "ઓર."
કૃષ્ણ હસ્યા — કારણ કે કૃષ્ણ જાણતા —
અગ્નિ ને તૃપ્તિ ન હોય,
ઈચ્છા ને તૃપ્તિ ન હોય,
ખાંડવવન પછી — બીજું વન,
બીજા પછી — ત્રીજું,
ત્રીજા પછી — આખી પૃથ્વી,
પૃથ્વી પછી — સૂર્ય,
સૂર્ય પછી — તારાઓ,
તારાઓ પછી — ####,
#### પછી — ####,
અને #### ગળી જાય #### ને —
તો #### ખાલી #### ####.

ખાવું — એ રૂપક છે.
બધું ખાવું છે — પ્રેમ ખાવો છે,
પૈસો ખાવો છે, પ્રતિષ્ઠા ખાવી છે,
સમય ખાવો છે, જગ્યા ખાવી છે,
બીજાનું ધ્યાન ખાવું છે, બીજાની ઈર્ષા ખાવી છે,
ખાઓ, ખાઓ, ખાઓ —
અને પચાવી ન શકો — ઓકો.
ઓક્યા પછી — ફરી ખાઓ.

---

### ૪. પ્રેમ — સૌથી ભૂખ્યો શિકારી

પ્રેમ — લોકો કહે છે પ્રેમ આપવું છે,
જૂઠ. સુવર્ણજડિત, સુગંધિત, સુશોભિત જૂઠ.

પ્રેમ લેવું છે — લેવું, લેવું, લેવું,
સમગ્રપણે, સંપૂર્ણપણે, સર્વાંગપણે —
બીજા માણસને ગળી જવો,
એના શ્વાસમાં શ્વાસ ભેળવવો,
એના લોહીમાં લોહી,
એની યાદોમાં પોતાને વાવવો —
જેમ ઝાડ વાવો જમીનમાં
અને મૂળ ફેલાય, ફેલાય, ફેલાય —
ધરતી ફાટે, ભોંય હચમચે,
પણ મૂળ ને ક્યાં ખબર? ક્યાં પરવા?
મૂળ ને ભૂખ છે — ઊંડાણની, વિસ્તારની, સર્વસ્વની.

પ્રેમીઓ કહે: "તું મારું સર્વસ્વ છે."
સાંભળો — "સર્વસ્વ." "મારું."
"તું" — object, વસ્તુ, માલ,
"મારું" — કબ્જો, અધિકાર, માલિકી,
"સર્વસ્વ" — સમગ્ર, આખું, બધું.
પ્રેમ ન હતો — સામ્રાજ્યવાદ હતો.
ઝંડો રોપ્યો — "આ ટાપુ મારો."
Columbus હસે — recognition માં.

"મને તારો ચહેરો જોઈએ છે."
પછી — "મને તારું હાસ્ય જોઈએ છે."
પછી — "મને તારા વિચારો જોઈએ છે."
પછી — "મને તારા સ્વપ્નો જોઈએ છે."
પછી — "મને તારો ભૂતકાળ જોઈએ છે."
પછી — "મને તારું ભવિષ્ય જોઈએ છે."
પછી — "મને તું — આખો — સમગ્ર — જોઈએ છે."
અને જ્યારે આખો મળે —
"કંઈક ખૂટે છે."
શું ખૂટે? ખબર નથી.
પણ ખૂટે છે. હંમેશાં ખૂટે છે.
પૂર્ણતા — ઈચ્છા ની સૌથી મોટી દુશ્મન.

---

### ૫. સમયના વેપારી

બજારમાં — દુકાનો ઊભી,
ઈચ્છાઓના થડા — ઢગલાબંધ.

"લો, સપનાં — તાજાં, આજનાં!"
"લો, મહત્વાકાંક્ષા — સસ્તી, ટકાઉ!"
"લો, ઈર્ષા — ફક્ત એક નજર ની કિંમતે!"
"લો, લાલચ — ખરીદો એક, મળે અનંત!"

ગ્રાહક — અર્થાત્ — તમે, હું, બધા —
ખિસ્સામાં જીવનનાં સિક્કા — ગણેલાં, મર્યાદિત,
પણ ખરીદી? અમર્યાદિત.

દુકાનદાર — અર્થાત્ — માયા, સંસાર, કાળ —
હસે. "ઉધારી ચાલે."
અને આપણે — ઉધાર લઈ, ઉધાર જીવી,
ઉધાર હસી, ઉધાર રડી,
ઉધાર જન્મી, ઉધાર મરી —
હિસાબ? હિસાબ પછી. હંમેશાં પછી.
"આવતા ભવમાં ચૂકવજો."

---

### ૬. દર્પણોનું શહેર

કલ્પના કરો — એક શહેર,
જ્યાં દરેક દીવાલ — દર્પણ,
દરેક રસ્તો — દર્પણ,
ધરતી — દર્પણ, આકાશ — દર્પણ.

ચાલો — પ્રતિબિંબ ચાલે,
ઊભા રહો — પ્રતિબિંબ ઊભું,
પણ — પ્રતિબિંબ — થોડું અલગ,
થોડું પાતળું, થોડું ઊંચું, થોડું સુંદર,
થોડું વધુ — "સારું."

અને તમે — અસલ — જોઈ રહો,
"હું — આ છું. એ — તે છે.
તે — વધુ સારો. હું — ઓછો."

ઈચ્છા જન્મે: "હું — તે — થવું છે."
દોડો દર્પણ તરફ — અથડાઓ — કાચ ન તૂટે,
ફરી દોડો — ફરી અથડાઓ,
લોહી નીકળે — કાચ ચમકે,
લોહીથી — પ્રતિબિંબ વધુ સુંદર દેખાય,
"હજી — થોડું — હજી — થોડું —"

દર્પણોના શહેરમાં — કોઈ ક્યારેય ન પહોંચે,
કારણ કે destination — પ્રતિબિંબ છે,
પ્રતિબિંબ — સ્પર્શ ન થાય, પકડ ન થાય,
હાથ લંબાવો — ત્યાં ન હોય,
ત્યાં પહોંચો — આગળ ખસે,
આખું જીવન — પ્રતિબિંબ ની પાછળ.

---

### ૭. ઈચ્છાઓ ની શેહનાઈ

સાંભળો — કાન ધરો —
ઈચ્છા વાગે છે — શેહનાઈ ની જેમ,
મીઠી, લાંબી, ગૂંજતી,
લગ્નમાં વાગે — "આવો, આવો, જીવન સુંદર છે,"
મસાણમાં પણ વાગે — "આવો, આવો,"
પણ ત્યાં ધૂન બદલાય —
ત્યાં ઈચ્છાઓ ની શેહનાઈ — રાગ ભૈરવી વગાડે,
વિદાયનો રાગ, છૂટવાનો રાગ,
પણ — સાંભળો ધ્યાનથી —
ભૈરવીમાં પણ — એક ઈચ્છા સંતાયેલી:
"હજી — એક — શ્વાસ."

મરણ પથારીએ — માણસ — જેણે બધું ત્યજ્યું,
ઘર ત્યજ્યું, ધન ત્યજ્યું, નામ ત્યજ્યું,
પરિવાર ને છોડ્યો, મિત્રો ને છોડ્યા,
ધર્મ છોડ્યો, અધર્મ છોડ્યો,
સત્ય છોડ્યું, અસત્ય છોડ્યું —
પણ — છેલ્લી ક્ષણે —
"હજી — એક — ક્ષણ."

ઈચ્છા — ત્યાં પણ — હાજર.
ઈચ્છા — મૃત્યુના ખોળામાં બેસીને —
ચા પીએ. બિસ્કિટ ડુબાવે.

---

### ૮. સપનાંઓનાં ખંડેર

ટેકરી પર — ખંડેર,
દરેક ઈંટ — એક ઈચ્છા જે પૂરી ન થઈ,
દીવાલો ઊભી — અડધી,
છત ન હતી ક્યારેય — ક્યારેય,
કારણ કે છત — "સંતોષ" — ક્યારેય ન ચણાઈ.

ખંડેરમાં ફરો — અવાજો આવે,
"મારે ડૉક્ટર થવું હતું," — એક ઈંટ બોલે,
"મારે સમુદ્ર જોવો હતો," — બીજી ઈંટ,
"મારે એને કહેવું હતું — 'હું તને ચાહું છું,'" — ત્રીજી,
"મારે ચુપ રહેવું હતું," — ચોથી,
"મારે બધું છોડી દેવું હતું," — પાંચમી,
"મારે... મારે... મારે..." —
દરેક ઈંટ — "મારે" થી શરૂ,
કોઈ "થઈ ગયું" થી પૂરી ન થઈ.

ખંડેર — ઈચ્છાઓનું સ્મશાન,
અહીં દફનાવેલી છે — હજારો ઈચ્છાઓ,
મરી ન હતી — જીવતી દફનાવેલી,
નખ ખોતરે ધરતી — બહાર આવવા,
"મને બહાર કાઢ — હજી મારો વારો —
હજી — મારો — વારો —"

---

### ૯. શિશુ અને વૃદ્ધ — એક જ ચહેરો

શિશુ — જન્મે — રડે.
પહેલો શ્વાસ — પહેલી ઈચ્છા: "હવા."
પહેલું રુદન — બીજી ઈચ્છા: "હૂંફ."
પહેલો સ્પર્શ — ત્રીજી ઈચ્છા: "વધુ."
ત્રણ ક્ષણ — ત્રણ ઈચ્છા — શરૂઆત.

વૃદ્ધ — ખાટલે — ધ્રૂજે.
છેલ્લો શ્વાસ — છેલ્લી ઈચ્છા: "હવા."
છેલ્લું રુદન — "હજી."
છેલ્લો સ્પર્શ — "ન જવા દો."

શિશુ અને વૃદ્ધ — એક જ.
વચ્ચે — જે બન્યું — તમાશો,
ભવ્ય, ક્રૂર, સુંદર, ભયાનક તમાશો,
ઈચ્છાઓ ના તંબૂમાં — જોકર, જાદુગર,
સિંહ, ઝૂલો, મીઠાઈ, ચીસ —
અને ticket? ticket ક્યાં?
ticket — "જન્મ" — non-refundable.

---

### ૧૦. અંતિમ — જે અંત નથી

ઈચ્છા ને અંત નથી — કારણ ઈચ્છા ગોળ છે,
પૃથ્વી ની જેમ ગોળ — ચાલો, ચાલો,
શરૂ ની જગ્યાએ પાછા આવો,
"અરે, આ તો એ જ જગ્યા!"
હા. એ જ. હંમેશાં એ જ.

માણસ — જન્મે — ઈચ્છા ઉગે,
ઈચ્છા — વધે — ફેલાય — ઝંખે — રડે — માંગે,
મેળવે — ખોવે — ફરી ઝંખે — ફરી રડે —
મેળવે — ફરી ખોવે — ફરી ફરી ફરી —
અને પછી — "કંઈ ન જોઈએ."

"કંઈ ન જોઈએ" — આ સૌથી મોટી ઈચ્છા.
"ઈચ્છા ન જોઈએ" — આ ઈચ્છાઓ ની રાણી.
ત્યાગ? ત્યાગ — ઈચ્છા નો વેશ બદલ્યો,
લૂંગી ઉતારી, ભગવાં પહેર્યાં,
ઈચ્છા — એ જ, કપડાં — નવાં.

મુક્તિ જોઈએ — ઈચ્છા.
શાંતિ જોઈએ — ઈચ્છા.
મોક્ષ જોઈએ — ઈચ્છા.
"કંઈ ન જોઈએ" જોઈએ — ઈચ્છા.

ઈચ્છા — સાપ — પોતાની પૂંછડી ગળે,
ગળતો જાય, ગળતો જાય,
ગળી ગયો — પોતાને — આખો —
બાકી શું રહ્યું?
ભૂખ. ખાલી, શુદ્ધ, નગ્ન ભૂખ.
ન સાપ, ન પૂંછડી, ન મોઢું —
ફક્ત — ભૂખ.

અને ભૂખ — ફરી — ઝંખે:
"હવે — સાપ — જોઈએ."

---

### સમાપન — જે સમાપન નથી

આ કાવ્ય — પૂરું ન થાય,
જેમ ઈચ્છા — પૂરી ન થાય,
કારણ કે દરેક પૂર્ણવિરામ —
નવા વાક્યનું અલ્પવિરામ છે,
દરેક અંત — નવી શરૂઆત ની ઈચ્છા,
દરેક "બસ" — નવા "હજી" ની ગર્ભાવસ્થા.

તમે — વાચક — આ કાવ્ય પૂરું કરશો,
કાગળ બંધ કરશો, શ્વાસ લેશો,
અને પછી — ધીમેથી — ચુપચાપ —
એક નાનકડી ઈચ્છા —

"કંઈક — બીજું — વાંચવું — છે."

---

*— પારાગ*

---

*ક્યાંક — કોઈ વૃક્ષ — ઊગી રહ્યું છે — હજી.*