ભાષા: મગજનો દરજી, જેલર નહીં

**Language: The Brain's Tailor, Not Its Jailer**
**ભાષા: મગજનો દરજી, જેલર નહીં**

પરાગ રતનપરા

ગુજરાતી માણસ ત્રણ ભાષામાં જીવે છે. નોકરી અંગ્રેજીમાં કરે છે, પ્રેમ હિન્દીમાં કરે છે (ફિલ્મોની મહેરબાની), અને ગુસ્સો તથા પૈસાની ગણતરી? એ તો શુદ્ધ માતૃભાષામાં જ. બૉસને "Sure sir, no problem" કહીને બહાર નીકળે અને મનમાં જે બોલે છે એ કોઈ ડિક્શનરીમાં છપાયું નથી.

સવાલ એ છે કે ભાષા ફક્ત બોલવાનું સાધન છે કે મગજનું ઘડતર પણ કરે છે?

જવાબ સીધો છે. ભાષા મગજમાં તૈયાર બુદ્ધિ ડાઉનલોડ નથી કરતી. એ મગજને ટ્રેનિંગ આપે છે. દરજી જેમ કાપડ કાપે, માપે, સીવે, એમ ભાષા મગજને ચાર રીતે ઘડે છે.

પહેલું: મગજ અનુમાનની મશીન છે.

મમ્મી રસોડામાંથી ફક્ત એટલું બોલે, "જો હવે એક વાર પણ..." અને બાકીનું વાક્ય તમને ખબર છે. પત્ની કહે, "સાંભળો છો?" અને તમારું મગજ આગળના દસ વાક્યો, એનો ખર્ચ અને તમારી હાર, બધું ગણી લે છે.

આ જ ભાષા સમજવાની રીત છે. મગજ સાંભળતું નથી, ધારે છે. આગળનો અવાજ, આગળનો શબ્દ, આગળનો અર્થ, બધું પહેલેથી ગોઠવીને બેસે છે. બાળકમાં પણ આ જ ક્રમ છે. પહેલાં એ અવાજ પકડે છે, પછી ધીમે ધીમે શબ્દ, પછી અર્થ. એટલે ભાષા શીખવી એટલે મગજને આગાહી કરતાં શીખવવું. આપણે ત્યાં તો આ કળા એટલી વિકસી છે કે સામેવાળો બોલવાનું પૂરું કરે એ પહેલાં આપણે જવાબ આપી દઈએ છીએ. અને એને "ચર્ચા" કહીએ છીએ.

બીજું: શબ્દ શીખો એટલે દુનિયા કપાય.

અંગ્રેજ પાસે એક જ શબ્દ છે: Uncle. આપણી પાસે કાકા, મામા, માસા, ફુવા. ચાર શબ્દ, ચાર અલગ સંબંધ, અને લગ્નમાં ચાર અલગ રકમનો ચાંદલો. ગુજરાતી બાળક આ શબ્દો શીખે ત્યારે માણસો બદલાતા નથી, એનું મગજ બદલાય છે. હવે એને ચારેય અલગ "પ્રકાર" દેખાય છે.

સાડીની દુકાનમાં જુઓ. બહેન કહે છે: "આ રાણી નથી, મરૂન છે. પેલો વાઇન છે. આ કથ્થઈ." પતિને ચારેય "લાલ" દેખાય છે. પ્રકાશ એ જ છે, આંખ એ જ છે. ફરક એટલો કે બહેનને આ રંગો વિશે વાત કરવી પડે છે, ભાઈને ફક્ત બિલ ભરવું પડે છે. જે વિશે બોલવાની જરૂર પડે, એ જ મગજ ઝીણવટથી જોતાં શીખે છે. નામ પાડો એટલે બે વસ્તુ વચ્ચેનું અંતર મગજમાં મોટું થઈ જાય, અને એક જ નામ નીચેની વસ્તુઓ એકસરખી લાગવા માંડે.

આપણો સમાજ આ નિયમનો ચેમ્પિયન છે. "અમારાવાળા" અને "પેલાવાળા", બે શબ્દ પાડ્યા, અને પછી આખી જિંદગી એ બે વચ્ચે ફરક જ દેખાયા કરે છે.

ત્રીજું: "નથી" બોલો એટલે શરીર પણ બંધ.

આ સૌથી મજાની વાત છે. પ્રયોગોમાં જોવાયું છે કે માણસ નકારવાળું વાક્ય વાંચે, "મેં હાથ લંબાવ્યો નહીં", ત્યારે મગજનો હલનચલન સંભાળતો ભાગ ખરેખર ધીમો પડી જાય છે. એટલે વ્યાકરણ શણગાર નથી, સ્વિચ છે. "નથી" શબ્દ શરીરની તૈયારી પર બ્રેક મારે છે.

હવે સરકારી ઑફિસ યાદ કરો. કારકુન "નહીં થાય" બોલે એ પહેલાં જ એનું આખું શરીર ખુરશીમાં ઓગળી ગયું હોય છે. વિજ્ઞાન હવે સાબિત કરી રહ્યું છે જે આપણે સાઠ વર્ષથી લાઇનમાં ઊભા ઊભા જોઈએ છીએ.

ચોથું: બે ભાષામાં જીવો એટલે મગજનું વાયરિંગ બદલાય.

એક ભાષાવાળા અને બે ભાષાવાળા, બંનેના મગજમાં ભાષાનું મુખ્ય મથક સરખું છે. પણ મથકો વચ્ચેના રસ્તા, કોણ કોની સાથે કેટલું જોડાયેલું છે, એ જુદું પડે છે. કારણ સાદું છે: બે ભાષા જાણનારે સતત એક ભાષાને દબાવીને બીજી બોલવી પડે છે. આ મગજની અંદરની ટ્રાફિક પોલીસની નોકરી છે, અને રોજની કસરતથી એ પોલીસ મજબૂત થાય છે.

અહીં આપણો વિરોધાભાસ જુઓ. મંચ પરથી "માતૃભાષા અમારું ગૌરવ" બોલનાર સવારે બાળકને ઇંગ્લિશ મીડિયમની બસમાં બેસાડે છે. અને સાંજે એ જ બાળકને માર્ક ઓછા આવે ત્યારે ખખડાવે છે કઈ ભાષામાં? ગુજરાતીમાં. કારણ કે ગુસ્સાને અનુવાદની ધીરજ નથી હોતી.

અને આ નિબંધ ક્યાંથી આવે છે?

તમારા માથામાં એક અવાજ આખો દિવસ બબડે છે. "આને શું જવાબ આપું", "પેલાએ આમ કેમ કહ્યું". એ અંદરની વાણી જ વિચારનું કારખાનું છે. એ એટલી સાચી છે કે મશીનો હવે મગજના તરંગોમાંથી થોડાક સાદા મનમાં બોલાયેલા શબ્દો ઓળખી શકે છે. નિબંધ એટલે બીજું કંઈ નહીં, એ અંદરના બબડાટને ઇસ્ત્રી કરીને બહાર મૂકવો. જે વિચાર ખાનગી હતો એ જાહેર થયો. વૉટ્સઍપ ફૉરવર્ડમાં ફરક એટલો કે ત્યાં અંદરનો અવાજ વાપર્યા વગર સીધું બહાર મોકલી દેવાય છે.

પણ ઊભા રહો. અતિશયોક્તિ આપણો રાષ્ટ્રીય શોખ છે.

"ભાષા જ હકીકત નક્કી કરે છે", "વ્યાકરણ બદલો તો દુનિયા બદલાય": આવા મોટા દાવા કડક તપાસમાં મોટે ભાગે નાપાસ થાય છે. એક લોકપ્રિય વાર્તા હતી કે જે ભાષામાં "પુલ" પુલ્લિંગ હોય ત્યાં લોકોને પુલ મજબૂત લાગે, અને સ્ત્રીલિંગ હોય ત્યાં નાજુક. ઝીણવટથી તપાસ્યું તો અસર લગભગ શૂન્ય નીકળી. અને સાચું જ છે. ગુજરાતીમાં "ખુરશી" સ્ત્રીલિંગ છે, "સત્તા" પણ સ્ત્રીલિંગ છે. જો વ્યાકરણથી સ્વભાવ ઘડાતો હોત, તો આપણા નેતાઓ કેટલા કોમળ હોત!

તો સાર એટલો: ભાષા જેલર નથી કે મગજને વ્યાકરણની કોટડીમાં પૂરી દે. ભાષા દરજી છે. એ નક્કી નથી કરતી કે દુનિયા શું છે. એ નક્કી કરે છે કે તમારું મગજ શું ધારશે, શું નોંધશે, શરીરમાં શું અનુભવશે અને છેવટે શું બોલશે.

બાકી ભાષા આપણા મગજને જેટલું ઘડે છે એના કરતાં વધારે તો આપણે ભાષાથી બીજાને માપીએ છીએ. ખોટું અંગ્રેજી બોલે એ "ગામડિયો", ખોટું ગુજરાતી બોલે એ "મૉડર્ન". મગજનું વાયરિંગ તો વિજ્ઞાન સમજાવી દેશે. આ અહંકારનું વાયરિંગ કોણ સમજાવશે?

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- નકારવાળું વાક્ય ફક્ત વાંચવાથી જ મગજનો હલનચલનવાળો ભાગ ધીમો પડે છે. "નથી" શબ્દ શરીર પર બ્રેકનું કામ કરે છે.
- બે રંગના અલગ નામ શીખનાર બાળકને નવો પ્રકાશ નથી દેખાતો. એનું મગજ જ એ બે રંગને "અલગ જાત" ગણવા માંડે છે.
- એક અને બે ભાષાવાળાના મગજમાં ભાષાનું મુખ્ય કેન્દ્ર સરખું છે, પણ કેન્દ્રો વચ્ચેનું જોડાણ જુદું છે. ભાષા બદલવી એ શબ્દોની નહીં, મગજના કંટ્રોલની કસરત છે.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Language #Brain #Thinking #Satire #ભાષા #મગજ #માતૃભાષા #કટાક્ષ

નોંધ: આ હકીકતો શરૂઆતના તબક્કાના લેબ-અભ્યાસો પર આધારિત છે અને અહીં સરળ ભાષામાં મૂકી છે. "ભાષા વિચારને દિશા આપે છે" એ વાતને પુરાવાનો ટેકો છે; "ભાષા હકીકત નક્કી કરે છે" એ વાતને નથી.