બેહોશી
મેં પહેલાં ગુર્જિયેફના વિચારો — યાંત્રિક ઊંઘ, જાગૃતિનો અભાવ, "sleeping humanity" — યાદ કરું, અને ર.પા.ની શૈલી (ગીત/ગઝલ/અછાંદસ)માંથી જુદા જુદા મિજાજ ઉપજાવું.
---
**૧. બેહોશી — (ગીત)**
આંખ ઉઘાડી ચાલતો માણસ, આંખ મીંચી ઊભેલા સાવ —
ટોળામાં જે હસે, ઝૂલે, બોલે — એ બધું તો ઊંઘનો દાવ!
સવારે ઊઠ્યો, ચા પીધી, છાપું વાંચ્યું, બસમાં બેઠો, ઑફિસે આવ્યો,
સાંજે પાછો, ટીવી જોયું, જમ્યો, સૂતો — ને સ્વપ્નમાં કો'ક બીજો જાગ્યો;
ચોવીસે કલાક કોઈ ચાવી ભરે છે ને આપણે ફર્યા કરીએ ટકટક ભાવ —
ટોળામાં જે હસે, ઝૂલે, બોલે — એ બધું તો ઊંઘનો દાવ!
ગુસ્સો આવ્યો તો લાગ્યું 'હું' જ ગુસ્સે છું, પ્રેમ થયો તો લાગ્યું 'હું' જ પ્રેમમાં,
જાણે મારામાં એક નહીં, પંદરેક જણ રહે છે, ને દરેક બોલે 'હું' 'હું' —ટોળામાં ભેગા થઈને;
કયો 'હું' સાચો એ કદી પૂછ્યું નહીં, ને ઊંઘમાં જ કરી લીધો આખો રે પડાવ —
ટોળામાં જે હસે, ઝૂલે, બોલે — એ બધું તો ઊંઘનો દાવ!
કો'ક ઘડી એક ટકોરો થાય છાતીમાં, ઝબકીને પૂછું 'આ કોણ હતું?'
પણ એ પહેલાં પાછો પડદો પડે, ને યંત્ર થઈને ચાલવા લાગું અચકું;
જાગવાનો અભિનય કરું ભરબપોરે, ને જાગૃતિને કહું 'તું તો મારું રે નામ!' —
ટોળામાં જે હસે, ઝૂલે, બોલે — એ બધું તો ઊંઘનો દાવ!
---
**૨. યંત્ર — (ગઝલ)**
ચાવી ભરેલી ઢીંગલી છે, ચાલતી રહે છે રોજ,
એને ખબર પણ ક્યાં છે કે એ ચાલતી રહે છે રોજ?
બોલે છે, હસે છે, રડે છે — સૌ કંઈ સાચા જેવું લાગે,
અંદરથી તો એક ટેપ છે — વાગતી રહે છે રોજ.
'હું' કહીને જે ઊભો છે એ પંદરેક પડછાયા છે,
પડછાયાઓની સભા આ લડતી રહે છે રોજ.
આંખ તો ખુલ્લી છે, પણ જોનારો ભીતરે સૂતો છે,
દ્રશ્યોની વણઝાર નકામી દોડતી રહે છે રોજ.
કોઈ જગાડે તો જાગું, પણ જાગવું કોને જોઈએ?
ઊંઘ એવી મીઠી કે પાંપણ ઢળતી રહે છે રોજ.
---
**૩. જાગવું — (અછાંદસ)**
કોઈ પૂછે — 'જાગ્યો?'
હું કહું — 'હા.'
પણ ખરેખર તો
પથારીમાંથી ઊઠેલો 'હું'
અને ચા પીતો 'હું'
અને બસમાં ચડતો 'હું'
અને ગુસ્સે થતો 'હું' —
આ ચારેય જુદા જુદા માણસ છે,
અને એકેયને એકબીજાની ખબર નથી.
બધા જ 'હું' બોલે છે,
પણ કોઈનો 'હું' સાચો નથી.
કોઈક વાર —
સાવ અચાનક —
એક ક્ષણ માટે
આ બધા 'હું'ની વચ્ચે
એક મૌન ઊગી આવે છે.
એ ક્ષણે —
બસ એ જ ક્ષણે —
કોઈ ખરેખર હોય છે,
જે જુએ છે
કે પેલા બધા 'હું' સૂતેલા છે.
એ ક્ષણ
પાણીમાં પડેલી વીજળી જેવી છે —
ચમકી,
ને ગઈ.
પછી પાછા
બધા 'હું' ઊઠીને
પોતપોતાનું કામ કરવા માંડે છે —
કોઈને ખબર પણ નથી
કે ઘરમાં હમણાં જ
માલિક આવીને ગયો હતો.
---
ત્રણેય રચનાઓ ર.પા.ની અલગ અલગ છટાઓ — ગીતનો લય, ગઝલનો મિજાજ, અને અછાંદસનો ચમકારો — ને ખપમાં લે છે, અને જે આધ્યાત્મિક પરંપરાની તમે વાત કરો છો એનું હાર્દ (યાંત્રિકતા, બહુ-'હું', ક્ષણિક જાગૃતિ) શબ્દોમાં ઝીલવા મથે છે.